Το μυθιστόρημα {LF}της Εθνικής {LF}Βιβλιοθήκης

Ο Χαράλαμπος Μουτσόπουλος, επιφανής ιατρός και τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, είναι επίτιμος καθηγητής των Ιατρικών Σχολών Ιωαννίνων και Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου και ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εχει στο ενεργητικό του πλουσιότατη συγγραφική δράση, με άρθρα και μελετήματα, αυτοτελή βιβλία, τα οποία είναι σημαντικές συμβολές στην ιατρική επιστήμη. Ιδρυσε στην Ελλάδα, έπειτα από μακρόχρονη εκπαίδευση και μετεκπαίδευση στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, δύο κέντρα αριστείας για τη νοσηλεία, διδασκαλία και μελέτη της παθογένειας των αυτοάνοσων νοσημάτων. Το ερευνητικό του έργο δημοσιεύτηκε σε εκατοντάδες σημαντικά περιοδικά Παθολογίας, Ανοσολογίας και Ρευματολογίας. Τιμήθηκε με πολλά βραβεία, από τα οποία σημειώνω το Βραβείο Εξαίρετης Πανεπιστημιακής Διδασκαλίας του Πανεπιστημίου Κρήτης (2005) και το Αριστείο Μποδοσάκη (2010). Εκτός από τα ιατρικά του μελετήματα, δημοσίευσε επίσης βιβλία και ενδιαφέροντα άρθρα στον ημερήσιο Τύπο για θέματα που σχετίζονται με την οργάνωση του συστήματος υγείας, την ιατρική εκπαίδευση, τη λειτουργία των πανεπιστημίων και την έρευνα.

Στο νέο του βιβλίο, το οποίο χαρακτηρίζει «ρεαλιστικό μυθιστόρημα», πραγματεύεται τη μετεγκατάσταση της Βαλλιανείου Εθνικής Βιβλιοθήκης στο νέο κτίριό της, στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος στην Καλλιθέα. Στην πλοκή περιπλέκονται τα φαντάσματα των αδελφών Βαλλιάνων, τα οποία συνομιλούν κάθε νύχτα, ενώ ο αφηγητής, ο ανώνυμος νυχτοφύλακας, τους αφουγκράζεται, κρατώντας σημειώσεις. Η πρώτη «συνάντησή» του μαζί τους δίνεται παραστατικά: «Ξαφνικά ο αέρας στην αίθουσα ανακατώθηκε (…). Ακουγα καθαρά ποιοι μιλούσαν. Μιλούσε ο Παναγής με τον Μαρή και τον Ανδρέα. Είχα επισκέπτες τις ψυχές των αδελφών Βαλλιάνων, αυτών που χρηματοδότησαν την ανέγερση του κτιρίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης!».

Οι Βαλλιάνοι κατάγονταν από τις Κάτω Κεραμειές της Κεφαλονιάς. Ο Μαρής ή Μαρίνος (1808-1896) ήταν ο μεγαλύτερος από τους τρεις, που αναφέρονται στο μυθιστόρημα. Ακολουθούσε ο Παναγής (1814-1902) και ο μικρότερος από τα αδέλφια, ο Ανδρέας (1827-1887). Ο Μαρής ξενιτεύτηκε, στις αρχές του 1820, για το λιμάνι του Ταϊγανίου στη Μαριούπολη. Αφού δούλεψε ως ναύτης σε ελληνόκτητα καράβια, απέκτησε τα δικά του. Εκτοτε, εγκαταστάθηκε στο Ταϊγάνι. Ο Ανδρέας εγκαταστάθηκε στη Μασσαλία, όπου άνοιξε ένα υποκατάστημα της εταιρείας. Τέλος, τους συνέδραμε και ο Παναγής, ο οποίος διέμενε στο Λονδίνο από το 1858.

Φαντάσματα και σταθμοί

Στο κεφάλαιο «Τα φαντάσματα αναπολούν» ο αφηγητής δίνει τον λόγο στον Μαρή να μιλήσει για την έλλειψη κτιριακής υποδομής μέχρι το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. Ετσι, θεωρούσε τη δημιουργία της Εθνικής Βιβλιοθήκης το σημαντικότερο έργο της ζωής τους: «Είναι ενδιαφέρον ότι εμείς που στερηθήκαμε τη γνώση συνειδητοποιήσαμε στην πορεία της ζωής μας τη σημαντικότητα για το κράτος μας της δημιουργίας κτιρίου για την Εθνική Βιβλιοθήκη. Ο πνευματικός της πλούτος θα δίνει την ευκαιρία σε όσους το επιθυμούν, πλούσιους ή φτωχούς, να γευτούν τη γοητεία του διαβάσματος». Αλλωστε, οι αδελφοί Βαλλιάνοι χρηματοδότησαν την ανέγερση του Βαλλιάνειου Ελληνικού Σχολείου, του μονοθέσιου Δημοτικού Σχολείου, τεχνικών σχολών, εκκλησιών και νοσοκομείου στην Κεφαλονιά.

Στην επόμενη ενότητα, «27 Μαΐου 2012», τα φαντάσματα μνημονεύουν με θετικά σχόλια το έργο του νέου Εφορευτικού Συμβουλίου. Η νέα διοίκηση ανέλαβε το 2011 και προσπάθησε να απαλλαγεί από περιττά έξοδα, δίνοντας παράλληλα έμφαση στην εξωστρέφεια της Βιβλιοθήκης. Η επόμενη ενότητα του βιβλίου ξεκινά τη 16η Απριλίου 2013, κατά τη διάρκεια της παρουσίασης βιβλίου του τέως, πια, εφόρου. Ο αναγνώστης παραξενεύεται, καθώς η προηγούμενη εξιστόρηση των εργασιών του Συμβουλίου αναδείκνυε τον πρωτοποριακό του χαρακτήρα. Ετσι, ο Παναγής εξηγεί την απόφαση της νέας ηγεσίας του υπουργείου να αλλάξει τη σύσταση του Συμβουλίου: «Κυρίαρχος λόγος είναι η αλλαγή της πολιτικής ηγεσίας. Αυτό γινόταν επί των ημερών μας, αυτό γίνεται και σήμερα. Οι κρατούντες θέλουν τους δικούς τους. Ετσι θεραπεύεται η ανασφάλειά τους». Λίγους μήνες αργότερα, σε μια άλλη εκδήλωση την 21η Δεκεμβρίου 2013, οι Βαλλιάνοι ανησυχούν για την τύχη του ιστορικού κτιρίου, καθώς ήταν ειλημμένη η απόφαση για τη μεταστέγαση της Βιβλιοθήκης στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος στην Καλλιθέα.

Στην ενότητα «Ανοιξη του 2014», ο νυχτοφύλακας είναι πλέον πτυχιούχος της Νομικής Σχολής και υπηρετεί ως διοικητικός υπάλληλος στη Βιβλιοθήκη. Και πάλι οι ψυχές των Βαλλιάνων εκφράζουν τις ανησυχίες τους σχετικά με την επικείμενη μετεγκατάσταση. Ακούγοντάς τους ο αφηγητής προσπαθεί να καθησυχάσει και τις δικές του ενστάσεις, θεωρώντας με την αγαθή του καρδιά ότι «στην τωρινή διοίκηση φαίνεται ότι υπερισχύει (…) η αντίληψη του σεβασμού και της διαφύλαξης του δημοσίου χρήματος, του εθνικού πνευματικού πλούτου, αλλά και της αξιοποίησης της ιδιωτικής πρωτοβουλίας χάριν του δημοσίου συμφέροντος». Στην καταληκτική ενότητα «Αρχές του 2017. Το τέλος μιας εποχής», η μετεγκατάσταση στο πολιτιστικό ίδρυμα της Καλλιθέας έχει ολοκληρωθεί. Το βιβλίο, τέλος, πλαισιώνεται από Παράρτημα, με συνέντευξη του συγγραφέα, επιστολές του σε εφημερίδες, κείμενα συμπαράστασης από ομάδες πολιτών και Φίλους της Βιβλιοθήκης κ.ά., έγγραφα τα οποία έρχονται προς επίρρωση και μαρτυρία της λογοτεχνικής αφήγησης.

Συμπερασματικά θα έλεγα ότι το βιβλίο αυτό αποτελεί όχι μόνο ένα είδος ντοκουμέντου, αλλά και μια έκφραση αγωνίας του ίδιου του συγγραφέα σχετικά με την πνευματική και πολιτιστική ζωή ολόκληρης της Ελλάδας. Ακόμα περισσότερο τη στιγμή που η Εθνική Βιβλιοθήκη, σαν άλλη κιβωτός γνώσης και ιστορικής συνέχειας αυτή τη φορά, είναι εκείνη που μπορεί να διασφαλίσει το μέλλον της ελληνικής σκέψης στον χρόνο. Ο συγγραφέας κάνει σαφές, με έντεχνο τρόπο, ότι η σύσταση ενός κράτους δεν προϋποθέτει μόνο οικονομικές και παραγωγικές δυνατότητες, αλλά κυρίως τη συνείδηση των πολιτών ότι ανήκουν στην ίδια πολιτισμική οικογένεια, με κοινή πνευματική ταυτότητα, ενώ έχουν ισότιμη συμμετοχή στη διαμόρφωση ενός κοινού μέλλοντος.

Ο Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης είναι ομότιμος καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και επίτιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Βουκουρεστίου

Χαράλαμπος Μ. Μουτσόπουλος
Τα φαντάσματα της Εθνικής Βιβλιοθήκης
Εκδόσεις Μέδουσα, Αθήνα, 2020, σ. 152
Τιμή 11 ευρώ