Αθραυστος κόσμος

βδομήντα έξι χρόνια πριν, Δεκέμβριος του 1944 ήταν, όταν ο «Γυάλινος Κόσμος» και Τενεσί Ουίλιαμς (1911-1983) έκανε την παγκόσμια πρεμιέρα του, στο Σικάγο, στο Civic Theater. Ο συγγραφέας ήταν 33 ετών και η επιτυχία από αυτή την πρώτη παράσταση ξεπέρασε κάθε πρόβλεψη και φαντασία. Ακολούθησαν, μέσα στα επόμενα χρόνια, ανεβάσματα εντός και εκτός Αμερικής, από το Μπρόντγουεϊ ως τη Ρώμη -σε σκηνοθεσια Λουκίνο Βισκόντι.

Στην Ελλάδα δεν άργησε να παιχτεί, πού αλλού, στο Θέατρο Τέχνης από τον Κάρολο Κουν, το 1946 με τον ίδιο, την Ελλη Λαμπέτη, τη Μαρία Γιαννακοπούλου και τον Λυκούργο Καλλέργη, σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι.

Με έντονα αυτοβιογραφικά στοιχεία, το θεατρικό ήρθε ως αποτέλεσμα της πρώιμης ενασχόλησής του με τη γραφή και έμελλε να καθορίσει την πορεία του. Θαυμαστής του Τσέχωφ, από τον οποίο και είχε επηρεαστεί, αλλά και του Ντ. Χ. Λόρενς (το όνομα του άγγλου συγγραφέα αναφέρεται και από τον Τομ), ο Ουίλιαμς χρησιμοποίησε την οικογένειά του ως καμβά γι’ αυτήν τη σύγχρονη τραγωδία.

Η μητέρα του Εντβίνα είναι η απαιτητική Αμάντα, η αδελφή του Ρόουζ είναι η εύθραυστη Λόρα, ο απών πατέρας Κορνήλιος είναι απών και στο έργο. Ο ίδιος δεν είναι παρά ο Τομ, έχοντας μάλιστα δανειστεί από την πραγματικότητα τη δουλειά του σε μια αποθήκη παπουτσιών όπου και είχε συναντήσει τον νεαρό που μετέπειτα σύστησε στην αδελφή του – μια συνάντηση με θλιβερή έκβαση.

Εργο διαχρονικό, ο «Γυάλινος Κόσμος» έχει για οδηγό τον ίδιο τον Τομ, αφηγητή και ήρωα στην εξέλιξη της υπόθεσης μαζί, μοιρασμένο ανάμεσα στη δράση και τη μνήμη. Ενα σύμπαν από μικροσκοπικά γυάλινα ζώα αποτελούν τη μόνιμη παρέα της εξαιρετικά σεμνής, ντροπαλής, αδελφής του: Η Λόρα που κουτσαίνει και δυσκολεύεται να επικοινωνήσει με τον έξω κόσμο, είναι αυτή που κρατά τον Τομ εγκλωβισμένο σε μια ζωή από την οποία θέλει να ξεφύγει. Η φυγή -όπως η φυγή του πατέρα, αποτελεί τη μόνη ηλιαχτίδα στη ζωή του, αλλά και μια απόφαση που δυσκολεύεται να πάρει.

ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΞΕΧΩΡΙΣΑΝ. Ο «Γυάλινος Κόσμος» ανήκει στα έργα εκείνα που συχνά ευτυχούν στη σκηνική τους μεταφορά: Μετά τον Κουν, ξεχώρισαν οι παραστάσεις του Αλέξη Σολομού, του Μιχάλη Κακογιάννη, του Μίνου Βολανάκη, του Διαγόρα Χρονόπουλου, του Αντώνη Αντύπα, του Δημήτρη Μαυρίκιου (ίσως η κορυφαία), της Κατερίνας Ευαγγελάτου, της Ελένης Σκόττη, του Δημήτρη Καραντζά. Ηθοποιοί όπως η Βάσω Μανωλίδου, η Αλέκα Παΐζη, η Αντιγόνη Βαλάκου, η Μάγια Λυμπεροπούλου, η Κάκια Αναλυτή, η Ράνια Οικονομίδου, η Ναταλία Τσαλίκη, η Θέμις Μπαζάκα, η Μπέτυ Αρβανίτη έχουν ερμηνεύσει την Αμάντα.

Τώρα έρχεται η σειρά ενός ακόμα σκηνοθέτη, νεώτερης γενιάς, του Γιώργου Νανούρη να αναμετρηθεί με τον εύθραυστο κόσμο του Τενεσί Ουίλιαμς που τελικά αποδεικνύεται θεατρικά άθραυστος: Η παραγωγή προγραμματίζεται από το Εθνικό Θέατρο για τη Σκηνή «Νίκος Κούρκουλος» κι η πρεμιέρα της έχει μεταφερθεί για το 2021 (με την ευχή τα θέατρα να μπορούν να ανοίξουν). Η Αννα Μάσχα (αντικαθιστώντας την Ολια Λαζαρίδου) ανέλαβε τον ρόλο της Αμάντα, η Λένα Παπαληγούρα είναι η Λόρα, ο  Κωνσταντίνος Μπιμπής, ο Τομ και ο Αναστάσης Ροϊλός, ο Τζιμ. Η μουσική που γράφει ο Θοδωρής Οικονόμου εγγράφεται ήδη στα συν της παράστασης.

Παρακαταθήκη και σκυτάλη
Μπορεί το όνομα του ηθοποιού Θεόδωρου Εξαρχου να μην είναι ιδιαίτερα γνωστό στις νεώτερες γενιές ούτε των συναδέλφων του αλλά ούτε και του κοινού. Ισως γιατί η πλούσια, πολυετής και σταθερή μεν κινηματογραφική και θεατρική του πορεία, να μη συνοδεύτηκε από πρώτους ρόλους και λάμψη. Αλλά ηθοποιός δεν σημαίνει μόνο πρωταγωνιστής – αλίμονο.
Η συνεισφορά του όμως στο θέατρο υπήρξε, πέρα από τις ερμηνείες του, και σημαντική και μεγάλη και θα έπρεπε να υπενθυμίζεται συστηματικά όχι μόνον για να τιμηθεί η μνήμη του αλλά κυρίως για να βρει συνεχιστές. Ο Εξαρχος είναι εκείνος που αναζήτησε τα σχετικά αρχεία και εργάστηκε με κόπο για να συγκεντρώσει υλικό με στόχο να συγγράψει τελικά τους βιογραφικούς τόμους των ηθοποιών που έχουν γεννηθεί ως το 1940. Και τα βιβλία αυτά αποτελούν σχεδόν αποκλειστική πηγή πληροφοριών για έμψυχο υλικό του ελληνικού θεάτρου. Η αξία τους δε, εντοπίζεται ακόμα περισσότερο όταν ανακαλύψει κανείς πόσο μεγάλο είναι το κενό που ακολουθεί: Ιδίως για τις γενιές που έχουν μεσολαβήσει ως τη νεώτερη – η οποία είναι εξοικειωμένη με το Διαδίκτυο, η εργογραφία τους είναι δυσεύρετη και φυσικά διόλου οργανωμένη.
Μια πρόσφατη σχετική αναζήτηση μου θύμισε τους πολύτιμους πέντε τόμους που ο ίδιος πρόλαβε να ολοκληρώσει ξεκινώντας από τα τέλη του 18ου αιώνα – «Αναζητώντας τις ρίζες» και φτάνοντας ως το 1940 (όλα από τις εκδόσεις Δωδώνη). Για το έργο του αυτό τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών.
Ο Εξαρχος έχοντας πρόσβαση στα αρχεία-μητρώα του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών ξεκίνησε με υπομονή και πείσμα μια καταγραφή που συχνά – πυκνά απαιτούσε διασταύρωση στοιχείων με τους ίδιους τους ηθοποιούς, συγγενείς τους αλλά και ταξιθέτες, ταμίες κ.ο.κ. «Εργο μνήμης και επιστήμης» όπως έχει επισημάνει ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, είναι μια εξαιρετικά χρήσιμη παρακαταθήκη…
Κι αυτό γίνεται όλο και πιο ξεκάθαρο σε έναν κόσμο που ξεχνά εύκολα αλλά την ίδια ώρα θέλει να γυρίζει πίσω και να ψάχνει την άκρη του νήματος. Μακάρι να προστεθούν κι άλλοι τόμοι από νεώτερους συναδέλφους του (ή άλλους) για να μη χαθεί η σκυτάλη. Κι αυτό θα μπορούσε να είναι ένας από τους στόχους του Θεατρικού Μουσείου που είναι συγχρόνως και Κέντρο Ερευνας. Αλλά το Θεατρικό Μουσείο είναι από μόνο του ένα μεγάλο κεφάλαιο και μια πληγή που πρέπει πια να κλείσει…