«Η αυτοκριτική ξεκινάει από την αυτογνωσία»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν… Το «Τέλος του Κόκκινου Ανθρώπου» της Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, μια συγκλονιστική καταγραφή της προφορικής Ιστορίας για την περίοδο πριν και μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης. Είναι σαν να κρυφακούς τους ψιθύρους από τις κουζίνες στη Μόσχα, όταν έξω στους δρόμους κοχλάζουν οι κοσμοϊστορικές αλλαγές.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής θα επέλεγα… Συνήθως γράφω σε στεγανοποιημένο περιβάλλον για να συγκεντρώνομαι. Με μια εξαίρεση, τα «Τέσσερα τελευταία τραγούδια» του Ρίχαρντ Στράους με τη φωνή της Ελίζαμπεθ Σβάρτσκοπφ. Δεν ξέρω γιατί… Οταν έγραφα το πρώτο μου μυθιστόρημα πάντως, είχα λιώσει το CD.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής… Οταν βάζω επιτέλους την τελευταία τελεία και με ζώνει η αγωνία για το τι έκανα τα προηγούμενα 2-3 χρόνια. Καλύτερα με τις ανασφάλειες βέβαια. Αυτές που πρέπει να φοβόμαστε, στη συγγραφή και όχι μόνο, είναι τις κατακτημένες βεβαιότητες.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη λυκείου θα ήταν… την τριλογία του Στρατή Τσίρκα «Ακυβέρνητες Πολιτείες» («Η Λέσχη», «Αριάγνη», «Η Νυχτερίδα»).

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά… τα πάντα. Και λόγω της δημοσιογραφικής μου ιδιότητας, άλλωστε, το θεωρώ αυτονόητο. Αλλά και επί της ουσίας βρίσκω εξαιρετικά ενδιαφέρουσα κάθε «ανάγνωση» της δουλειάς μου. Πόσω μάλλον όταν αυτή προέρχεται από τον χώρο της λογοτεχνίας.

Η αυτοκριτική ξεκινάει από… την αυτογνωσία. Μια καλή αρχή είναι να μην αισθανόμαστε μεγαλύτεροι από τη σκιά μας. Απαιτείται σεμνότητα και επίγνωση των μεγεθών αν θέλουμε να είμαστε στοιχειωδώς σοβαροί. Να κάτι χρήσιμο που μου έμαθε η δημοσιογραφία τα τελευταία 30 χρόνια που βιοπορίζομαι απ’ αυτήν.

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι… Δεν θα πρωτοτυπήσω. Η «Αννα Καρένινα» του Τολστόι είναι το πρώτο που μου ήρθε στο μυαλό: «Οι ευτυχισμένες οικογένειες είναι ίδιες κι απαράλλαχτες, όμως κάθε δυστυχισμένη οικογένεια τη βαραίνει η δική της, η ιδιαίτερη δυστυχία».

Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης», σκέφτομαι ότι… Για το πρώτο αισθάνομαι αναρμόδιος για να απαντήσω. Οι θεωρητικές αναλύσεις της λογοτεχνίας και δεν μου ταιριάζουν και τις βαριέμαι αφόρητα. Οσο αφορά τη «λογοτεχνία της κρίσης», θα μπορέσουμε, πιστεύω, να την αποτιμήσουμε όταν περάσει από την κρησάρα του χρόνου κι όχι ενόσω είναι νωπά τα δείγματα γραφής.

Ο Σταύρος Χριστοδούλου στο μυθιστόρημά του «Τρεις σκάλες Ιστορία» (εκδ. Καστανιώτη, 2020) αφηγείται, με αφορμή τις ανεπούλωτες πληγές της κυπριακής τραγωδίας του 1974, μια «μικρή» ανθρώπινη ιστορία, εγκιβωτισμένη στη «μεγάλη» – και ανείπωτη -, όπου η μνήμη στέκει ανάμεσα στο χρέος και στον χρόνο.