Το Ισλάμ απέναντι στη δημοκρατία

Το θέμα του πολιτικού Ισλάμ και της σχέσης του με τη δυτική δημοκρατία είναι, συνεχώς, μια εκκρεμότητα. Εκκρεμότητα πολιτική. Εκκρεμότητα πολιτισμική. Εκκρεμότητα ιδεολογική. Εκκρεμότητα ασφάλειας – μια που συχνά η υπεράσπιση μιας ισλαμικής θρησκευτικής ταυτότητας οδηγεί σε ριζοσπαστικές και εξτρεμιστικές λύσεις, στην ισλαμιστική τρομοκρατία κατά του δυτικού τρόπου ζωής και, ιδίως, του μοντέλου της δυτικής δημοκρατίας.

Υπό τους όρους αυτούς διοργανώθηκε, χθες, από το ΕΛΙΑΜΕΠ μια πολύ ενδιαφέρουσα διαδικτυακή συζήτηση με θέμα «Πολιτικό Ισλάμ και Δημοκρατία: οι εντάσεις και η πρόκληση της ενσωμάτωσης». Η Οντίν Λιναρδάτου συντόνισε τέσσερις καθηγητές, που διαφώνησαν είτε αλληλοσυμπληρώθηκαν (Ρόζα Βασιλάκη, Μάνος Καραγιάννης, Νικόλας Σεβαστάκης, Παναγής Παναγιωτόπουλος). Ομολογώντας τον υποκειμενισμό μου, έχω την ανάγκη να αναφερθώ στις τοποθετήσεις των δύο τελευταίων, που εκτιμώ ότι έθιξαν επί της ουσίας το πρόβλημα.

Ο Παναγής Παναγιωτόπουλος (Πολιτικό Τμήμα της Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών) εκτιμά ότι οι κοινωνίες μας φιλοξενούν μια ασυμμετρία ανάμεσα στις κοινωνικές όψεις των σύγχρονων δημοκρατιών από τη μια και την εδραίωση ενός κοινωνικού Ισλάμ, ενός ισλαμιστικού αντιπαραδείγματος, μέσα σε αυτές τις κοινωνίες από την άλλη. Αποφεύγοντας να αναφερθεί στην τρομοκρατική παρέκβαση, στέκεται στο Ισλάμ ως κοινωνική δύναμη, ως οργανωτική αρχή και ως κοινότητα ανθρώπων με το δικό της κανονιστικό πλαίσιο.

Ο Παναγιωτόπουλος μιλά για την ατομικότητα, ως θεμέλιο των δυτικών δημοκρατιών. Ατομα τηρούν το κοινωνικό συμβόλαιο, σε ό,τι αφορά τη δημόσια ζωή και τους κανόνες της, αλλά όχι τον ιδιωτικό τους κόσμο. Το σύγχρονο κοινωνικό Ισλάμ κάνει το αντίθετο. Ρυθμίζει την ιδιωτική σφαίρα των ανθρώπων μέσα από την ιερότητα και οργανώνει τους πληθυσμούς που αναφέρονται σε αυτόν μέσα από υπερβατολογικές δεσμεύσεις που προηγούνται κάθε ατομικής επιθυμίας. Ο κοινοτισμός είναι εδώ μονόδρομος. Κι αυτό είναι τεράστιο πρόβλημα, γιατί αλλοιώνει τα χαρακτηριστικά της δημοκρατίας, η οποία οφείλει να αντιδράσει.

Ο Νικόλας Σεβαστάκης (Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ), από τη σκοπιά του, ανιχνεύει την, παρ’ όλα αυτά, προσέγγιση του πολιτικού Ισλάμ με μεγάλες δυνάμεις της Αριστεράς του δυτικού κόσμου. Κατά τη γνώμη του, την πρακτική αυτή την κινεί η ιδέα ότι υπάρχει μια κλίμακα του ανθρώπινου κακού και ότι όλες οι επιμέρους εκδηλώσεις αδικοπραξίας εκπορεύονται από ένα διαβολικό αίτιο (εν προκειμένω τον καπιταλισμό / ιμπεριαλισμό). Η ιδέα αυτή, εκτιμά ο Σεβαστάκης, «μπλοκάρει» και απαγορεύει στον αριστερό να συγκλονιστεί από όσα έγιναν στο όνομα του ριζοσπαστικού ισλαμισμού τα τελευταία χρόνια. Ετσι, συχνά, ενώ στην περίπτωση ενός ακροδεξιού εγκληματία κινητοποιείται αυτομάτως και δίχως αναλύσεις το συναίσθημα του αριστερού, δεν συμβαίνει κάτι παρόμοιο όταν έχουμε ισλαμιστές δολοφόνους, οπότε και αναζητούνται ιστορικοί ή κοινωνικοί λόγοι για να τους δικαιολογήσουν.

Ο Σεβαστάκης εκτιμά ότι η λύση σε αυτό το αδιέξοδο περνά από την αναγνώριση και τη διαρκή εγρήγορση γύρω από την ποικιλία των δημόσιων και ηθικών απειλών κατά της δημοκρατίας και της ελευθερίας. Γι’ αυτό όμως θα χρειαζόταν η παραδοχή ότι υφίστανται όντως πολλά άκρα και όχι μόνο ένα – υπόθεση που επιβεβαιώνεται συνεχώς από την εμπειρία μας, γι’ αυτό η άρνησή της μοιάζει πλέον με κωμικοτραγικό πείσμα.

Ο Παναγιωτόπουλος προεκτείνει αυτή τη σκέψη και υποστηρίζει ότι, τελικά, αυτό που αυτοπροσδιορίζεται συχνά ως προοδευτικό ουσιαστικά διεκδικεί τη διολίσθηση σε μια κοινωνία διαιρεμένων πληθυσμών. Ενα μοντέλο συγκατοίκησης αυτάρεσκων φυλών, ομάδων, ταυτοτήτων και εν γένει ναρκισσισμών, αντί για τη συμβίωση ενός πλήθους διαφορετικών ατόμων που νιώθουν ότι ζουν κάτω από τον ίδιο ουρανό, είναι επιζήμιο για τη δημοκρατία.