Μοναξιά μου όλα…

Για πρώτη φορά στην ιστορία του και ενώ έκλεινε τα 61 του χρόνια, το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (οι δραστηριότητες του οποίου ολοκληρώθηκαν την προπερασμένη Δευτέρα) διεξήχθη διαδικτυακά – με τον ίδιο τρόπο δηλαδή που διεξάγονται όλα τα φεστιβάλ αυτή τη δύσκολη εποχή της νόσου COVID-19. Είναι κρίμα που δεν υπήρξε ζωντανή επαφή με το κοινό, διότι για το ελληνικό σινεμά η χρονιά φάνηκε ιδιαιτέρως «ανεβασμένη», πράγμα που σημαίνει ότι αν αυτές οι ταινίες (ίσως όχι όλες, πάντως οι περισσότερες) είχαν παιχτεί στις αίθουσες του Φεστιβάλ, ο θόρυβος που θα είχαν προκαλέσει θα ήταν μεγαλύτερος. Φυσικά, ποτέ δεν είναι αργά. Οταν ο κόσμος ξαναβρεί τις ισορροπίες του, οι ταινίες αυτές θα έχουν (ελπίζουμε) την ευκαιρία να επικοινωνήσουν με τους θεατές στον φυσικό τους χώρο, την αίθουσα.

Το «Digger» του Γρηγοράκη. Ξεκινώντας με την ελληνική ταινία που προσωπικά εκτίμησα περισσότερο, θα σταθώ στο «Digger», ντεμπούτο στη σκηνοθεσία μεγάλου μήκους του Τζώρτζη Γρηγοράκη, που ήταν επίσης η ταινία η οποία επαινέθηκε περισσότερο, όχι μόνο από την κριτική επιτροπή του Διεθνούς Τμήματος (κέρδισε τον Αργυρό Αλέξανδρο) αλλά και από το κοινό. Ηδη με δάφνες από το Φεστιβάλ Βερολίνου τον περασμένο Φεβρουάριο, το «Digger» στο 61ο ΦΚΘ κέρδισε επίσης κάποια επιμέρους βραβεία, ανάμεσα στα οποία εκείνο της επιτροπής του Ιδρύματος Κωστόπουλου που στηρίζει το ελληνικό σινεμά. Το σκεπτικό της τριμελούς επιτροπής, στην οποία ο εδώ υπογράφων ήταν μέλος μαζί με τη σκηνοθέτρια Εύα Στεφανή και τον διευθυντή φωτογραφίας Γιώργο Φρέντζο, εκφράζει απόλυτα τον πρώτο, γι’ αυτό και αναδημοσιεύεται αυτούσιο: «Ξεκινώντας από μια κλασική ιστορία “γεφύρωσης σχέσεων” ανάμεσα σε έναν μοναχικό πατέρα και τον γιο του και με φόντο ένα κομμάτι της ελληνικής φύσης που σπανίως βλέπουμε στην εγχώρια κινηματογραφική μυθοπλασία, ο σκηνοθέτης “πάντρεψε” σχεδόν αυθόρμητα τον ρεαλισμό με την ποίηση μιλώντας με πάθος για το δισυπόστατο της φύσης, όχι μόνο της ανθρώπινης αλλά της φύσης γενικότερα. Χωρίς ποτέ να παρασύρεται από τις ευκολίες της ηθογραφίας ή της αμιγώς οικολογικής καταγγελίας, το “Digger” αναφέρεται επίσης στην ακούραστη προσπάθεια ενός ανθρώπου να προστατέψει τη βασανισμενη γη του. Το αποτέλεσμα είναι μια ταινία με βαθιά εθνογραφική ματιά, φτιαγμένη θαρρείς από λάσπη, κλαδιά και νερό. Τέλος, τους δύο αμφίσημους ήρωες της ιστορίας υπηρετούν με συνέπεια έκτακτοι ερμηνευτές (Βαγγέλης Μουρίκης – πατέρας, Αργύρης Πανταζάρας – γιος) που με έναν σχεδόν σουρεαλιστικό τρόπο βοηθούν τον θεατή να κατανοήσει τον ρεαλισμό τους».

 Μήλα, θάλασσα και μνήμη. Η δεύτερη ταινία που συγκράτησα είναι τα ούτως ή άλλως πολυσυζητημένα «Μήλα» του Χρήστου Νίκου, που τον περασμένο Σεπτέμβριο άνοιξαν το τμήμα των Οριζόντων στο Φεστιβάλ Βενετίας (δεν έγινε διαδικτυακά) και αργότερα πήραν τη σφραγίδα της εταιρείας Dirty Films και της Κέιτ Μπλάνσετ ως executive producer. Επίσης, μετά την απόφαση της επιτροπής του υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, τα «Μήλα» είναι η ελληνική πρόταση στα προσεχή Οσκαρ για τις υποψηφιότητες του βραβείου καλύτερης διεθνούς ταινίας. Πραγματεύεται την απώλεια μνήμης σε μια εποχή (θα μπορούσε να είναι η σημερινή) που η νόσος εμφανίζεται σαν πανδημία (ναι, καλά διαβάσατε).

Ο θεατής παρακολουθεί τις ανορθόδοξες μεθόδους μέσω των οποίων η ιατρική επιστήμη προσπαθεί να επαναφέρει τη μνήμη σε έναν από τους ασθενείς (Αρης Σερβετάλης – βραβείο ανδρικής ερμηνείας στο 61ο ΦΚΘ) και η αινιγματική πορεία του είναι τελικά αυτή η παράξενη, σιωπηλή ταινία, η οποία διακρίνεται από ενδιαφέρουσες ιδέες που ο Νίκου (στο ντεμπούτο του) αποκρυσταλλώνει στην οθόνη, τιμώντας με ευγένεια τον Γιώργο Λάνθιμο, προφανώς τον δάσκαλό του (έχει δουλέψει ως βοηθός του). Αυτό που συγκρατείς από τα «Μήλα» είναι η τρυφερότητα αλλά και το χιούμορ με το οποίο ο σκηνοθέτης «αντιμετωπίζει» τον «αφασικό» ήρωά του, ο οποίος ζει αλλόκοτες καταστάσεις που παρουσιάζονται με τη μορφή επεισοδίων, καταλήγοντας σε ένα ολοκληρωμένο σύνολο.

Η απώλεια μνήμης παίζει τον πιο σημαντικό ρόλο και στην «Πράσινη θάλασσα», καλύτερη μέχρι σήμερα ταινία μυθοπλασίας της έμπειρης Αγγελικής Αντωνίου («Eduart»). Εμπνευσμένη από ένα μυθιστόρημα της Ευγενίας Φακίνου, η σκηνοθέτρια ακολουθεί με σταθερότητα τα ίχνη μιας σιωπηλής γυναίκας με χαμένη μνήμη (Αγγελική Παπούλια) που προσπαθεί να ξαναφτιάξει τη ζωή της από το μηδέν και με μόνο «όπλο» το μόνο που θυμάται: να μαγειρεύει. Λόγος για τον οποίο την προσλαμβάνει ένας εξίσου μοναχικός και βαθιά πικραμένος εστιάτορας με το όνομα Ρούλα (Γιάννης Τσορτέκης). Μια γυναίκα που αναζητεί το παρελθόν της σαν ένα παιδί με το μυαλό μεγάλου και ένας άνδρας που θέλει να ξεχάσει το ώριμο παρελθόν του συμπεριφερόμενος σαν παιδί. Η αντίθεση κινεί την περιέργεια και ανάμεσα στους δύο ήρωες η Αντωνίου στήνει μια παράξενη σχέση σε μια ταινία που, ας σημειωθεί, έχει γυριστεί σε ξεχασμένα από τον Θεό σημεία του Ασπρόπυργου. Μάλιστα, ο βασικός σκηνικός χώρος, το εστιατόριο του Ρούλα, χτίστηκε κυριολεκτικά από τις στάχτες (σκηνογράφος ο Μιχάλης Σαμιώτης).

Ανθρωποι μονάχοι. Η μοναξιά ήταν ένα γενικότερο χαρακτηριστικό των ελληνικών ταινιών της χρονιάς που φεύγει. Στο «Πρόστιμο» ο Φωκίων Μπόγρης, μετρ της underground ελληνικής κινηματογραφικής σκηνής, περιγράφει την ιστορία ενός μοναχικού ντίλερ κάνναβης (Βαγγέλης Ευαγγελινός – ένα νέο ταλέντο που αξίζει να προσέξουμε), που όσο περισσότερο προσπαθεί να ξεμπλέξει από τη ζωή της νύχτας, τόσο χειρότερα μπλέκει στα πλοκάμια της. Η ταινία δεν σε αφήνει ποτέ από κοντά της γιατί ο Μπόγρης υποκλίνεται με στρατιωτική πειθαρχία στα μαθήματα του δασκάλου του, «στρατηγού» Γιάννη Οικονομίδη – ο οποίος μάλιστα κάνει ένα «νόστιμο» πέρασμα στην αρχή της ταινίας.

Ο «Ράφτης» της Σόνια Λίζα Κέντερμαν είναι ο Δημήτρης Ημελλος, ένα χαριτωμένο, μοναχικό ανθρωπάκι που προσπαθεί να διατηρήσει ζωντανή την τέχνη της ραπτικής, την οποία κληρονόμησε από τον πατέρα του (Θανάσης Παπαγεωργίου). Μέσω αυτής της τέχνης σιγά  σιγά βρίσκει τον τρόπο να επικοινωνήσει με τον υπόλοιπο κόσμο σε αυτή την τεχνικώς άρτια ταινία, που με ανάλαφρο, ψυχαγωγικό τρόπο δείχνει πως το υπόγειο πείσμα μπορεί εντέλει να οδηγήσει στην επίτευξη του ονείρου.

Στον «Πολίτη τρίτης ηλικίας» παρακολουθούμε την επίσης πεισματική επιμονή ενός ηλικιωμένου άνδρα (Αντώνης Κατσαρής) να μένει μόνος και να κοιμάται σαν άστεγος στους διαδρόμους ενός νοσοκομείου, ενώ θα μπορούσε να έχει παρέα εφόσον έχει σπίτι. Η περίπτωσή του συγκινεί μια νοσοκόμα, χωρίς ωστόσο να αλλάξουν πολλά στη στάση απέναντι στα πράγματα που ο άνδρας διατηρεί. Η κινηματογράφηση του Κυπρίου Μαρίνου Καρτίκκη είναι συνεπής, αλλά το θέμα δεν μπορεί να στηριχτεί από την τόσο μεγάλη διάρκεια μιας ταινίας, από την οποία απουσιάζουν οι ανατροπές, οπότε θα έπρεπε να είναι πιο σύντομη.

Ενας άλλος άνδρας, οινοπαραγωγός, με χρέη και άλλα προβλήματα, επίσης μοναχικός (Τάκης Σακελλαρίου), είναι το κεντρικό πρόσωπο του «Ησυχου ανθρώπου». Ο σκηνοθέτης Τάσος Γερακίνης προσθέτει μια πινελιά θρίλερ, καθώς το σπίτι του ήρωα, σε κάποιο νησί, θα γίνει το καταφύγιο ενός καταζητούμενου (Χρήστος Στρέπκος), με τον οποίο αναπτύσσεται μια αλλόκοτη σχέση, πόσω μάλλον από τη στιγμή που ανάμεσά τους μπαίνει η κόρη του οινοπαραγωγού (Κατερίνα Παπαναστασσάτου). Παρά τις σεναριακές της αδυναμίες (όπως η ανεξήγητη άρνηση του κακοποιού να διαφύγει ενώ θα μπορούσε), η ταινία σε κρατά κοντά της μέχρι το τέλος, παρότι αμέσως μετά το τέλος την ξεχνάς.

Φύση και… ξενόγλωσσες. Ενα χαρακτηριστικό που επίσης διέκρινες σε αρκετές ελληνικές ταινίες είναι ο σκηνικός χώρος τους, μακριά από το κλεινόν άστυ. Με κορυφαίο παράδειγμα το «Digger», η φύση υπήρξε κυρίαρχο στοιχείο αρκετών ταινιών, ανάμεσα στις οποίες και ο «Daniel ’16» του Δημήτρη Κουτσιαμπασάκου: ένας ανήλικος (Γερμανός Νίκολας Κίκερ) στέλνεται σε ένα κέντρο αγωγής ανηλίκων του Εβρου και από εκεί νοσταλγεί την πατρίδα του, στην οποία επιθυμεί διακαώς να επιστρέψει.

Δύο ζευγάρια σε δύο ταινίες αναζητούν τον εαυτό τους κοντά στη φύση. Στο «Kala Azar» της Τζάνις Ραφαηλίδου ο Δημήτρης Λάλος και η Πηνελόπη Τσιλίκα διασχίζουν το κρύο ελληνικό τοπίο προκειμένου να βρουν πελάτες για την αποτέφρωση των ζώων τους, γεγονός που επηρεάζει τον συναισθηματικό τους κόσμο, ενώ στο «All the pretty horses» του Μιχάλη Κωνσταντάτου και πάλι ο Λάλος μαζί με τη Γιώτα Αργυροπούλου είναι το νεόπλουτο ζευγάρι που έχει στραφεί στη φύση για το ξεκίνημα μιας καλύτερης ζωής, η οποία όμως δεν έρχεται. Ευαισθησία διακρίνεις και στις δύο ταινίες (η δεύτερη έχει επίσης έναν αέρα θρίλερ), όμως η αίσθηση του ανολοκλήρωτου είναι επίσης διακριτικό τους, άλλα δύο παραδείγματα σεναριακών αδυναμιών που αφήνουν τον θεατή σε εκκρεμότητα.

Το χιούμορ και μια ευπρόσδεκτη χαλαρότητα χαρακτηρίζουν το «Vasy’s Odyssey», σκηνοθετικό ντεμπούτο στη μεγάλου μήκους παραγωγή του Βασίλη Παπαθεοχάρη. Ο ίδιος κρατά τον ρόλο του αποτυχημένου κινηματογραφιστή που προσπαθεί να επιστρέψει από την Ισπανία στο σπίτι του, στη Βόρεια Ελλάδα, με ένα τροχόσπιτο και με συνεπιβάτισσα μια όμορφη Ισπανίδα, με την οποία μοιράζεται τα έξοδα. Ασπρόμαυρη και δίγλωσση (ισπανικά και ελληνικά), η ταινία φλερτάρει ισομερώς με το κέφι και τη μελαγχολία δίνοντας τη δική της, ανάλαφρη διάσταση στο θέμα του νόστου.

Πιο σοβαρά τα πράγματα «Στην πυρά» της Δάφνης Χαριζάνη, όπου μια νεαρή στρατιωτικός, γερμανίδα πολίτης με κουρδικό αίμα (Αλμίλα Μπαγκριάτικ) προσπαθεί να ανακαλύψει τα ίχνη της αδελφής της που πολεμά στο Ιράκ. Το οδοιπορικό της είναι μια σειρά συγκρούσεων – με τη μητέρα της, με έναν γερμανό υπαξιωματικό, ακόμα και με έναν έλληνα γραφειοκράτη (καλό πέρασμα από τον Γιάννη Νιάρο) και βέβαια με την αδελφή της. Αρτιος κινηματογράφος σε όλους τους τεχνικούς τομείς, ικανοποιητικές ερμηνείες, όχι όμως και μια ταινία με εκτόπισμα.

Τη 15άδα των ελληνικών συμμετοχών συμπληρώνουν οι ταινίες «Ποιος, ποιος θα φαγωθεί» της Ελπινίκης Βουτσά-Ρεντζεποπούλου (άγνωσται αι βουλαί του Κυρίου), το «Σαμάκο – Μια ιστορία του Βορρά» του Μάρκου Παπαδόπουλου (έρωτας, ρεμπέτικο και Εμφύλιος μέσα σε μια ταβέρνα) και το «Γυμναστήριο» του Αλέξανδρου Βούλγαρη (καθαρά πειραματικό σινεμά με 17 μονολόγους και καλή μουσική).