«Το γραφείο μου, το σχολείο μου, το δωμάτιό μου»

Γιώργης Μαγγίνης

επιστημονικός διευθυντής, Μουσείο Μπενάκη

«Ο κλεισμός»

Το έτος Κυρίου 1588, κατά τον μήνα Οκτώβριο, ο Χανς Κρίστοφ Τόιφελ φον Κρότεντορφ, βαρόνος του Γκούντερσντοφ και του Εκχαρτσάου, στο 21ο έτος της ηλικίας του, έφτασε έξω από το Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης στο Ορος Σινά. Η σιωπή ήταν απόλυτη. Οσο κι αν ο νεαρός ευγενής και οι συνταξιδιώτες του προσπάθησαν, δεν υπήρξε καμία απόκριση στις εκκλήσεις τους και συνέχισαν τον δρόμο τους νομίζοντας πως το σεβάσμιο προσκύνημα είχε ερημωθεί. Ομως η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Το μοναστήρι τελούσε σε «κλεισμό», μια μορφή απομόνωσης της μοναστικής κοινότητας και αποκοπής της από κάθε κοινωνική επαφή, εντός και εκτός της μονής. Οι μοναχοί, κλειδωμένοι στα κελλιά τους, προσεύχονταν ώστε να φθάσουν στην «ησυχία», τη γαλήνη ψυχής και πνεύματος που θα τους έφερνε κοντύτερα στο θείο. Τετρακόσια δέκα τέσσερα χρόνια μετά, την άνοιξη του 2002, βίωσα έναν κλεισμό. Τίποτε δεν σάλευε στα λαβυρινθώδη μονοπάτια εντός των ιουστινιάνειων τειχών. Ο κλεισμός του 1588 διήρκεσε τρία χρόνια ενώ ο σύγχρονος κλεισμός έπαψε λίγες ημέρες αργότερα.

Οταν την Κυριακή 22 Μαρτίου του έτους Κυρίου 2020, πρώτη Κυριακή του «lockdown», κοίταξα νωρίς το πρωί τους δρόμους της Αθήνας έξω από το παράθυρό μου, θυμήθηκα τη γαλήνη εκείνων των σιναϊτικών ημερών. Για τον λόγο αυτό αποκαλώ «κλεισμό» το «lockdown», κι ας το διορθώνουν συνεχώς οι επιμελητές κειμένων. Σήμερα, 15 Νοεμβρίου, η ίδια αταραξία απλωνόταν στην πόλη καθώς άνοιξα τον υπολογιστή για να γράψω τα λόγια τούτα. Μέσα στη σιωπή, οι καθημερινές κινήσεις αποκτούν τελετουργική διάσταση για να μη γίνουν ενοχλητικές, ασελγείς. Η προετοιμασία του καφέ, το στρώσιμο του τραπεζιού που θα γίνει γραφείο, η διάταξη των βιβλίων σύμφωνα με την προσδοκώμενη πορεία της εργασίας, η παράταξη των μικρών συσκευών που καρφωμένες στα χέρια μάς μεταδίδουν τον παλμό του κόσμου, όλα γίνονται με αργή μεθοδικότητα. Οι ώρες περνούν και η πόλη ξυπνά. Αυτοκίνητα ακούγονται έξω από το παράθυρο, μια φωνή – ένας γερμανός ιππότης ίσως.

Η συγκυρία της πανδημίας, ο κλεισμός του 21ου αιώνα, θα λήξει σύντομα. Εκείνο που ελπίζω πως θα έχουμε κερδίσει είναι η βεβαιότητα ότι υπάρχουν κι άλλοι τρόποι να βιώσουμε τη νεωτερική συνθήκη. Πόσο γοργά θα λησμονήσουμε τούτο το δίδαγμα; Ισως δεν χρειαστεί. Ισως ένας μικρός κλεισμός, ιδιωτικός, να μας το υπενθυμίζει κάθε τόσο, όταν η αμετροέπεια της καθημερινότητας μας καταβάλλει. Ιδού λοιπόν μια μικρή, κυριακάτικη σκέψη.

Κίκα Κυριακάκου

artistic director PCAI

«Αγωνία για τις ευπαθείς ομάδες»

Toν Μάρτιο του 2019, στο πλαίσιο του προγράμματος Unesco – Αθήνα Πολιτιστική Πρωτεύουσα Ευρώπης, επιμελήθηκα την ομαδική έκθεση «Ταξιδεύοντας στο δωμάτιό μου», εμπνευσμένη από το Room of One’s Own της Virginia Woolf. Το φεμινιστικό δωμάτιο της Woolf γίνεται καθρέφτης της ανάγκης των γυναικών των αρχών του 20ου αιώνα για προσωπικό χώρο, δημιουργικό χρόνο, χειραφέτηση και οικονομική ανεξαρτησία και παραμένει σε μεγάλο βαθμό επίκαιρο ακόμη και σήμερα. Ο τίτλος της έκθεσης δανεισμένος από το βιβλίο του 1794 του Xavier de Maistre με θέμα τον εγκλεισμό και την επιστράτευση της φαντασίας ως μέσο διαφυγής.

Ακριβώς ένα χρόνο μετά θα βιώσουμε μια πρωτόγνωρη συνθήκη, η οποία όμως δεν διαθέτει τίποτα το ρομαντικό αλλά επιβάλλεται με σκοπό τον περιορισμό εξάπλωσης μιας πανδημίας. Η νέα, δυστοπική πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από την αγωνία για τις ευπαθείς και ευάλωτες ομάδες, αφήνοντας παράλληλα το αποτύπωμά της στις διαπροσωπικές σχέσεις, την ψυχική υγεία, τον πολιτισμό, την κοινωνία και την οικονομία. Η καθημερινότητά μου, όπως και όλων μας, σαφώς έχει αλλάξει πολύ: εξ’ αποστάσεως εργασία, τηλεδιασκέψεις, online έρευνα και studio visits, διαδικτυακός προγραμματισμός και εκθέσεις, όπως το Anthropocene On Hold του PCAI, και virtual φουάρς. Στον προσωπικό μου χώρο περικλείομαι καθημερινά από πολλά βιβλία, έργα και δύο τρυφερούς γάτους, γεγονός που σε μεγάλο βαθμό διευκολύνει την εργασία και την παραμονή εντός, σε καμία περίπτωση, ωστόσο, δεν υποκαθιστά τη φυσική επαφή με συνεργάτες και φίλους και τη ζωντανή σχέση με την τέχνη.

Αριστείδης Αντονάς

αρχιτέκτονας – συγγραφέας

«Ο άνθρωπος του δωματίου»

Αυτόνομος – αφού αποκόπηκα βίαια από κάθε υπαρκτό ανθρώπινο σώμα και αφού επίσης διεξάγω κάθε δραστηριότητα σε ένα δικτυωμένο κελί – αλλά ταυτόχρονα – μέσα σε αυτή την «αυτόνομη» συνθηκη – υποχρεωτικά ετερονομημένος, αποδέχομαι την εξάρτηση από έναν μηχανισμό ελέγχου στο δωμάτιο. Από τον μηχανισμό του δωματίου επιβάλλεται όχι μόνον ο νόμος της απόσυρσης αλλά και οι κανόνες της. Συντηρούμαι αυτόνομος -ζωντανός χωρίς ανάγκη εξόδου από το δωμάτιο. Αλλά το σχέδιο για το αυτόνομο δωμάτιο οργανώθηκε σταδιακά από το παντοδύναμο πλαίσιο μιας κοινής λειτουργίας για όλα τα δωμάτια μαζί. Οργανώθηκε δηλαδή ως πόλη αυτόνομωνδωματίων όπου ήδη διαμένουμε. Στην πόλη των δωματίων η αυτονομία δεν είναι επιλεγμένη θέση. Είναι αναγκαστική. Δεν είναι αποτέλεσμα χειραφέτησης. Αντίθετα η αυτονομία του δωματίου πρέπει να εξαιρεθεί από οποιαδήποτε κατάσταση κυριαρχίας. Στο δωμάτιο ταξιδεύω μόνον όσο δεν είμαι κυρίαρχος. Η αυτονομία μου βασίζεται σε μια θεμελιακή εξάρτηση από την υποδομή. Μπορώ να συνεχίζω να εργάζομαι, να συνομιλώ, να επιλέγω πώς διατρέφομαι και να παραγγέλνω αγαθά από ένα πολλαπλό, ισχυροποιούμενο ταχυδρομείο. Ολα τα είδη ταχυδρομείων υποστηρίζουν τον διαμένοντα στο δωμάτιο για να αντέχει την κατάσταση μόνιμης απόστασης. Η αυτονομία στο δωμάτιο με εγγράφει σε κοινότητες που λειτουργούν από μακριά, επί τη βάσει αυτοματισμών. Υποδεχόμαστε την αυτόματη κοινότητα ως νέου τύπου κινηματογραφική – θεατρική – τηλεοπτική εμπειρία. Και η ρήση του Μπλεζ Πασκάλ ότι «Η δυστυχία των ανθρώπων προέρχεται από ένα μόνο πράγμα ότι δεν ξέρουν να κάθονται ήσυχα μέσα σε ένα δωμάτιο», αντιστρέφεται: η δυστυχία του αστικού αυτού ερημίτη είναι ότι μπορεί πια να απομένει όχι μόνον αδιάφορος, ήσυχος και ατάραχος αλλά και οικειοθελώς έγκλειστος στο δωμάτιό του.

Γιάννης Λιγνάδης
εκπαιδευτικός, μεταφραστής

Η «μη κανονικότητα» στη μάχη της «μη κανονικότητας»
Για τους υπηρετούντες την εκπαίδευση (κάθε βαθμίδας), νεόκοποι όροι όπως «σύγχρονη\ασύγχρονη εξ αποστάσεως εκπαίδευση», «διαδικτυακή (τηλε-)εκπαίδευση», «τηλεμαθήματα», «ψηφιακό σχολείο», «ψηφιακή τάξη» κ.ά. έχουν γίνει πλέον μέρος του καθημερινού λεξιλογίου που περιγράφει τη νέα εργασιακή πραγματικότητα· μια πραγματικότητα που αναγνωρίζεται ως «μη κανονική» λόγω των σαρωτικών μεταβολών που έχει προκαλέσει η πανδημία παγκοσμίως στο συλλογικό και ατομικό modus vivendi. Είναι γεγονός ότι τα τεχνολογικά μέσα προσφέρουν λύσεις σε δυσεπίλυτα προβλήματα, ρηξικέλευθες και εναλλακτικές μορφές εφαρμογών, όπως εν προκειμένω οι παραπάνω. Είναι επίσης γεγονός ότι η «διαδικτυακή εκπαίδευση» διαθέτει το συγκριτικό πλεονέκτημα της καινοτόμου εφαρμογής που την καθιστά ελκυστική και – σε πρώτο τουλάχιστον χρόνο – συναρπαστική, ενώ ο γλωσσικός «κόσμος» που την περιβάλλει της προσδίδει μια επίφαση επιστημονικότητας και κύρους που αντισταθμίζει τον ζόφο της υποκείμενης νοσηρής κατάστασης που την επέβαλε ως αναγκαία λύση.{ARX}
Οταν την άνοιξη του τρέχοντος έτους το εκπαιδευτικό σύστημα βγήκε από τον λήθαργο του πρώτου lockdown εγκαινιάζοντας την «εξ αποστάσεως διαδικτυακή διδασκαλία», ομολογώ ότι αντιμετώπισα τη νέα πραγματικότητα με θετική διάθεση. Η στρογγυλή οικογενειακή τράπεζα της πατρικής μου οικίας αίφνης μετατράπηκε σε έδρα διδασκαλίας, η οθόνη του υπολογιστή σε θέατρο της νέας ψηφιακής τάξης, ενώ η παρηκμασμένη διακόσμηση της πάλαι ποτέ θάλλουσας τραπεζαρίας απετέλεσε το σκηνικό ντεκόρ της διαδικτυακής μου εικόνας. Το μέσον δημιουργούσε αίσιες προοπτικές, καθώς έφερε τη φρεσκάδα της πρωτόγνωρης ακαδημαϊκής εμπειρίας, τη σφραγίδα της τεχνολογικής προόδου, την αύρα της παγκοσμιοποιημένης εκπαιδευτικής πρακτικής. Επιπλέον, έδειχνε να είναι από κάθε άποψη βολικό (ειδικά ως προς την εξοικονόμηση χρόνου, χρημάτων και ενέργειας) και αρκούντως αποτελεσματικό ως προς τη δυνατότητα επίτευξης των στοιχειωδών (τουλάχιστον) εκπαιδευτικών στόχων.
Η εξ αποστάσεως διαδικτυακή διδασκαλία τράβηξε μέχρι τους πρώτους μήνες του αγχοβαρούς καλοκαιριού και συνεχίζεται μέχρι σήμερα, κατά τη φάση που η χώρα αντιμετωπίζει το δεύτερο κύμα της πανδημίας. Ετσι, η μέχρι τούδε κεκτημένη εμπειρία μου επιτρέπει ήδη να εντοπίζω κάποια ίχνη προβλημάτων που θα μπορούσαν δυνητικά να οδηγήσουν την προβεβλημένη μορφή εκπαίδευσης σε παθογένειες, ακόμα και εκφυλιστικές καταστάσεις. Αναφέρω τα πλέον αξιοσημείωτα.
– Η διάρρηξη της ενότητας του χώρου, φυσικού ή νοερού, εντός του οποίου συντελείται το παιδευτικό γεγονός (μάθημα) και ο κατακερματισμός σε πολλαπλούς διαφορετικής ταυτότητας χώρους διασπούν την ενότητα της «τάξεως», περιχαρακώνοντας τα μέλη της και καταδικάζοντάς τα σε μια συνθήκη εξατομικευμένης μαθησιακής εμπειρίας.
– Η μετατόπιση της (εκ)παιδευτικής διαδικασίας σε πολυεστιακά ιδιωτικής φύσεως περιβάλλοντα (στις προσωπικές οικίες του κάθε μέλους) αποτρέπει τη συγκρότηση μιας μαζικής συναισθηματικότητας συνυφασμένης με τον κοινό χώρο δράσης και το συλλογικό βίωμα, εφόσον το συναισθηματικό φορτίο του κάθε ιδιωτικού χώρου είναι δεδομένο, αυστηρώς προσωπικό και ως εκ τούτου ξένο προς το κοινό αίσθημα.
– Οι ρηγματώσεις στη συνέχεια της εικονικής επικοινωνίας μεταξύ διδάσκοντα – διδασκομένων που παρατηρούνται σποράδην (όχι μόνο ένεκα τεχνικών προβλημάτων) προκαλούν σε αμφότερα μέρη ρίγη ψυχρότητας, αίσθηση ερμητικότητας, μοναξιάς και αγεφύρωτης απόστασης.
– Η καθηλωμένη στάση του διδάσκοντα μπροστά από την οθόνη περιορίζει σημαντικά (εάν δεν αχρηστεύει) το οπλοστάσιο των εκτελεστικών του δυνατοτήτων καθιστώντας την εκπαιδευτική διαδικασία μονότονη, ανιαρή ή, στην καλύτερη περίπτωση, απλώς διεκπεραιωτική.
– Η απουσία ακουστικής και οπτικής ανταπόκρισης/διάδρασης (ειδικά στην περίπτωση που το μάθημα γίνεται με κλειστές κάμερες και μικρόφωνα) δύναται να προκαλέσει στον διδάσκοντα τάσεις ανασφάλειας, προσωπικής διάψευσης και αίσθημα αποτυχίας και να ωθήσει τον διδασκόμενο σε παθητικές και εσωστρεφείς συμπεριφορές.
– Η διαρκής υπόμνηση της υφιστάμενης «απόστασης» μεταξύ πομπού και δέκτη όχι μόνο στερεί από το επικοινωνιακό γεγονός τη γνήσια κοινωνική του διάσταση, το μυστηριακό/ψυχαγωγικό στοιχείο που συνιστά την πεμπτουσία της παιδευτικής πράξης, αλλά καταλείπει εντέλει, παρά την όποια επιτυχή έκβαση της διαδικασίας, ένα πικρό αίσθημα θλίψης.
– Τέλος, η αντικατάσταση της φυσικής παρουσίας του προσώπου από την εικονική ενθαρρύνει την ανάπτυξη μιας ωφελιμιστικής και χρησιμοθηρικής αντίληψης ως προς την πρόσληψη της εκπαιδευτικής πράξης, αντίληψη που μπορεί δυνητικά να εξελιχθεί σε πνευματοκτόνο παράγοντα.
Κατά τα άλλα, επί του παρόντος η διαδικτυακή εκπαίδευση φαίνεται να είναι το μοναδικό διαθέσιμο αντίδοτο μπροστά στο ενδεχόμενο μιας γενικευμένης εκπαιδευτικής παραλυσίας.