Ο Λε Κορμπιζιέ και ο λευκός Παρθενώνας

Σε ένα νέο ερευνητικό διεπιστημονικό πρόγραμμα μεταξύ των πανεπιστημιακών τμημάτων Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής και Media και Νεωτερικότητας στο Πρίνστον η αρχιτεκτονική αντιμετωπίζεται ως «ασθενής». Το πρόγραμμα σεμιναρίων με τίτλο «Sick Architecture» πρόκειται μάλιστα να παρουσιαστεί μέσα στην επόμενη χρονιά ως έκθεση στο μουσείο αρχιτεκτονικής CIVA στις Βρυξέλλες. Η «νοσηρή αρχιτεκτονική»   διερευνά όχι μόνο την κατά λέξη αρχιτεκτονική πρακτική στον χώρο της υγείας, αλλά και τις  προεκτάσεις της στη φιλοσοφία, την κοινωνική και πολιτική ιστορία, τη συγκρότηση ενός σύγχρονου αισθητικού νοήματος.

Ανάμεσα στις διαφορετικές προσεγγίσεις, ο τέως πρύτανης στη σχολή αρχιτεκτονικής του Κολούμπια Μαρκ Βίγκλεϊ εξετάζει τις σύγχρονες αλλά και τις ιστορικές πρακτικές που αφορούν τη χρήση του λευκού χρώματος ως διαδικασία κάθαρσης. Είτε πρόκειται για το παραδοσιακό ασβέστωμα είτε για τον «Νόμο  της Ριπολίνης», όπως τιτλοφόρησε το 1925 ο Λε Κορμπιζιέ το περίφημο κείμενό του για να μιλήσει για το λευκό του μοντερνισμού, αφού προηγουμένως πήρε το μάθημά του από το ταξίδι του στην Ανατολή και την Ακρόπολη.

O Λε Κορμπιζιέ ξεκίνησε το ταξίδι από το Βερολίνο τον Μάη του 1911 σε ηλικία 24 ετών, με πρώτη στάση στην Πράγα. Από εκεί ταξίδεψε μέσω Αυστρίας στην Ουγγαρία, στη Σερβία, στη Ρουμανία, στη Βουλγαρία και την Τουρκία, απ’ όπου κατευθύνθηκε πίσω προς τη Δυτική Ευρώπη, περνώντας από την Ελλάδα και την Ιταλία, και επιστρέφοντας τελικά στη γενέτειρά του πόλη La Chaux-de-Fonds της Ελβετίας, τον Νοέμβριο του ίδιου έτους. Συνοδευόταν από έναν σπουδαστή Καλών Τεχνών που είχε γνωρίσει στο Βερολίνο, ονομαζόμενο August Klipstein, με προτροπή του οποίου είχαν συμπεριληφθεί στη διαδρομή η Κωνσταντινούπολη και η Αθήνα. Ολόκληρο το ταξίδι του νεαρού Σαρλ Εντουάρ Ζανερέ (αργότερα άλλαξε το όνομά του σε Λε Κορμπιζιέ) στην Ανατολή και της ανακάλυψης του λευκού κυριαρχείται από την εμπειρία των «άλλων». Τα ταξιδιωτικά σημειωματάρια και οι δημοσιευμένες αφηγήσεις προσφέρουν επανειλημμένα περιγραφές της βρωμιάς, της ρυπαρότητας, της δυσοσμίας, των παρασίτων,  της ναυτίας, της διάρροιας, του πυρετού, του παραληρήματος, του αποπροσανατολισμού, της επιδημικής ασθένειας και του θανάτου. Ολα αυτά διαγράφονται από τη θέα του «μεγαλοπρεπούς», «γυμνού», «ακατέργαστου», «απαθούς», «όμορφου»,  «φωτεινού», «λαμπρού», «εκθαμβωτικού και εκπληκτικού», «εκτυφλωτικού», «θριαμβευτικού» λευκού. Αυτή η επαναλαμβανόμενη ταλάντωση μεταξύ της ασθένειας και της λευκότητας κορυφώνεται με την εμπειρία της τετραήμερης καραντίνας του  στο νησί του Αγίου Γεωργίου, λόγω της επιδημίας χολέρας «που σαρώνει όλη την Ανατολή», όπως ο ίδιος γράφει. Μετά την απελευθέρωσή του, ο Ζανερέ πέρασε δύο εβδομάδες στην Αθήνα μελετώντας καθημερινά στην Ακρόπολη τους κανόνες ανέγερσης του Παρθενώνα. Η φαινομενική λευκότητα του μνημείου του ανταπέδωσε όλα τα μαθήματα της Ανατολής.

ΑΣΒΕΣΤΩΜΑ ΣΤΟΝ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ. Η λευκότητα του Παρθενώνα δεν ήταν ποτέ τόσο απλή όσο φαινόταν. Ο αρχαίος ναός που κατασκευάστηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. ήταν αρχικά ζωγραφισμένος και μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία γύρω στον 5ο αιώνα μ.Χ. μετά από μια καταστροφική πυρκαγιά. Εξαιτίας της η οροφή κατέρρευσε και το κτίριο αναδιοργανώθηκε. Η εικονοκλαστική χρήση του ασβέστη ακολουθήθηκε από τη διαδοχική προσθήκη ζωγραφισμένων τοιχογραφιών και ψηφιδωτών, τον 12ο αιώνα. Αυτές οι προσθήκες ήταν ασβεστωμένες από μια άλλη εικονοκλαστική πράξη μετατροπής του κτιρίου σε οθωμανικό τζαμί στα μέσα του 15ου αιώνα. Το τζαμί καταστράφηκε το 1687 όταν ένας βενετσιάνικος όλμος που εκτοξεύθηκε από τον απέναντι λόφο πυροδότησε τη μαζική προμήθεια πυρίτιδας που ήταν αποθηκευμένη στο εσωτερικό, διαλύοντας το κτίριο μαζί με εκατοντάδες στρατιώτες και πολίτες. Οι Ενετοί δεν μπόρεσαν να κρατήσουν την Αθήνα επειδή η πανούκλα έφτασε την ίδια στιγμή με εκείνους. Ετσι τα ερείπια του Παρθενώνα ήρθαν να στεγάσουν ένα άλλο μικρότερο ασβεστωμένο θολωτό τζαμί που χτίστηκε χρησιμοποιώντας πολλές από τις διάσπαρτες πέτρες τον 18ο αιώνα και το οποίο αφαιρέθηκε μόνο όταν κατέρρευσε και αυτό δέκα χρόνια αφότου η Ελλάδα είχε ανεξαρτητοποιηθεί από την Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1832.

Το λευκό του μνημείου δεν είναι για τον Ζανερέ τόσο υπερβατικό όσο διαφημίζεται. Ο ίδιος ο Παρθενώνας είχε μολυνθεί όπως αυτοί που πέθαιναν γύρω του. Νιώθοντας άρρωστος και πίνοντας ρετσίνα με την ελπίδα να αντισταθεί στη χολέρα και αηδιασμένος από τη θέα των νεκρών που μεταφέρονται στους δρόμους ο Ζανερέ άρχισε να βλέπει το ίδιο το μνημείο «σαν ένα πτώμα» με όλα τα μέρη του σκορπισμένα πάνω στον Βράχο. Στη μέση της παραμονής του στην Αθήνα, οι ταξιδιωτικές σημειώσεις του περιγράφουν την αυξανόμενη αποστροφή του να επισκεφθεί τον Παρθενώνα καθώς «κάθε ώρα γίνεται πιο θανατηφόρα εκεί πάνω». Στο ταξίδι επιστροφής του προς την Ελβετία, κάνει πάλι στάση στην Αθήνα από την Κωνσταντινούπολη, έχοντας βγει από την  πολυήμερη καραντίνα του στις εκβολές της Μαύρης Θάλασσας. Τώρα βλέπει με άλλα μάτια τον Παρθενώνα, επισημαίνει ο Βίγκλεϊ:

«Συναίνεσε σε μια γιορτή της… “μονοχρωμίας” που θα αντηχούσε αμέτρητες φορές στην επακόλουθη πολεμική του και συνδέεται με την υποτιθέμενη πολιτισμένη λευκότητα των Ελλήνων. Ωστόσο, αυτή η μυθική βάση της δυτικής παράδοσης και η σχετική λατρεία της αισθητικής και σωματικής καθαρότητας ήταν, για τον Ζανερέ, ένα μήνυμα από την Ανατολή. Ηταν το έργο των ανθρώπων με πιο σκούρο δέρμα».

Ο Ζανερέ απέρριψε τον «ευρωπαϊκό μύθο» ότι η Ανατολή είναι «ακάθαρτη». Οπως ισχυρίστηκε αργότερα στο «L’ Art Decoratif d’ aujourd’hui» πρώτο σύμπτωμα της πολιτιστικής ζωής και προϋπόθεση για όλη την τέχνη είναι, η καθαρότητα που την εντόπισε  στην παράδοση του εποχικού ασβεστώματος  στην Ανατολή. Η πραγματική ασθένεια, κατά συνέπεια, συμπεραίνει ο αμερικανός αρχιτέκτονας στην ομιλία του, είναι η σημερινή μορφή της διεθνούς βιομηχανικής κουλτούρας που μεταδίδεται από την Ευρώπη. «Ο απαραίτητος καθαρισμός του διεθνούς σχεδιασμού είναι μια “ανάκτηση” της υγιούς προέλευσης της αρχιτεκτονικής και του πολιτισμού που βρίσκεται εκεί όπου τα δέρματα δεν είναι λευκά».