«Με λέξεις χτίζεται η μοίρα των άλλων»

Αυτό που πιθανότατα ξενίζει στον «Ταχυδρόμο» του Γιώργου Παπαδάκη είναι και αυτό που κερδίζει τον αναγνώστη: μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος – το οποίο δεν επιτρέπεται να αποκαλυφθεί ούτε στο πλαίσιο αυτής της σύντομης περιγραφής. Το βιβλίο, που κέρδισε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 2019, δεν επικαλείται θεωρίες, αναφορές ή πειραματισμούς σαν αρματωσιά με την οποία θα διαπερνούσε τον συνήθως ύποπτο πληθωρισμό των σύγχρονων εκδόσεων. Είναι μια άσκηση ύφους, όπως εκμυστηρεύεται ο συγγραφέας, διευθυντής σχολείου στην Αθήνα σήμερα, όπου η πρωτοπρόσωπη αφήγηση του πρωταγωνιστή-ταχυδρόμου στη μεταπολεμική Κρήτη αναπλάθει τη γεωγραφία της εποχής του. Ο ίδιος αφήνεται να ακούσει τις επιθυμίες του, νιώθει ότι πρέπει να τιθασεύσει τις ανάγκες του και να παραχωρήσει έδαφος στους νόμους μιας κοινότητας.

Πώς θα περιγράφατε σε παιδιά Γυμνασίου ή Λυκείου την ιστορία του «Ταχυδρόμου»;

Είναι η ιστορία ενός ανθρώπου που αναμετρήθηκε με το πεπρωμένο του. Που έζησε και εργάστηκε έντιμα σε ένα απομονωμένο χωριό της Κρήτης και είχε ένα δικό του κοσμοείδωλο με όραμα την καλοπιστία και ίσως την ουτοπία, χωρίς να εναντιώνεται σε κανέναν, υποτασσόμενος μάλιστα στα κοινωνικά προστάγματα και στα έθιμα της εποχής. Και όμως, όταν ήρθε η στιγμή να αντικρίσει τα ακρότατα όρια της ύπαρξής του, δεν δίστασε να αποφασίσει την υπέρβαση των κανόνων και να φτάσει έτσι στη ρήξη με το ανθρωπίνως ανεκτό. Εγινε θύτης και θύμα μαζί, αυτής της σκληρής κοινωνίας που συνθλίβει χωρίς έλεος. Εγραψε με τον τρόπο του μια ιστορία που θυμίζει αρχαία τραγωδία…

Σε ό,τι αφορά τον πρωταγωνιστή, η γλώσσα έπρεπε να αντιστοιχεί σε έναν ταχυδρόμο της περιφέρειας τη δεκαετία του 1950-60. Υπήρξε ο «πειρασμός» να τον εμφανίσετε περισσότερο «λόγιο» ή «μελό» και άρα να αυτολογοκριθείτε;

Εξαρχής, επειδή γνώριζα τη λύση του δράματος, την κορύφωση της ιστορίας, απέφυγα τη μελοδραματική υφή του λόγου, γιατί το ίδιο το θέμα θα κατέρρεε τότε, θα γινόταν ένα γλυκανάλατο κατασκεύασμα, χωρίς ενδιαφέρον. Δεν με ενδιαφέρουν τα μελοδράματα. Και αντιστάθηκα στην παγίδα που μου έστηνε το ίδιο το δύσκολο θέμα του βιβλίου, δουλεύοντας με πείσμα τη γλώσσα. Οι μικρές, κοφτές προτάσεις πρέπει να ερμηνευτούν ως εντατική άσκηση ύφους, δεδομένου ότι η αφήγηση είναι σε πρώτο πρόσωπο και τυπικά δεν έπρεπε να φέρει εντελώς το δικό μου στίγμα, αλλά ενός άλλου, του ήρωα. Οταν παρασύρθηκα, αυτολογοκρίθηκα, όπως λέτε: έσβηνα και ξαναέγραφα αυτό που ήθελε να πει ο ήρωας, μέχρι να το απογυμνώσω από κάθε περιττό «ψιμύθιο»… Διαπιστώσατε βέβαια ότι ο ήρωας δεν ήταν ούτε αγράμματος ούτε ολιγογράμματος. Είχε ολοκληρώσει επιτυχώς τις εγκύκλιες σπουδές του, ήθελε μάλιστα να γίνει δάσκαλος, αλλά δεν τα κατάφερε. Αυτός ο σπουδαγμένος για την εποχή του άνθρωπος με διευκόλυνε σε ορισμένες παρατηρήσεις που ήθελα να κάνει και σε κάποιους στοχασμούς που ήθελα να διατυπώσει.

Υπάρχει ένα απόσπασμα που θα μπορούσε να λειτουργεί και ως «κέντρο βάρους» της πλοκής: «Οι λέξεις δεν είχαν ποτέ αγγίξει το αίσθημα. Εκείνη η αναθεματισμένη σιωπή θα έφταιγε. Που σιωπούσαμε. Που δεν είχαμε αρκετές λέξεις ανάμεσα στις παύσεις… Η σιωπή είναι το πιο γόνιμο έδαφος για να ριζώσουν τα αισθήματα». Θα μπορούσε η σιωπή να είναι ένα κλειδί και για την ανάγνωση του μυθιστορήματος;

Ο Σαρτρ έχει πει πως η σιωπή έχει τη θέση της στον πεζό λόγο μόνο για να σημάνει τα όρια του λόγου, τα όρια με την ποίηση. Εχω υιοθετήσει αυτή την αντίληψη. Στο βιβλίο η σιωπή ρυθμίζει την ελλειπτικότητα του λόγου για να υπονοήσει το ανείπωτο, να προτρέψει τη φαντασία του αναγνώστη να βυθιστεί στο αθέατο. Αυτό δεν λέγεται, δεν πρέπει να λεχθεί γιατί το ανείπωτο συμμετέχει κατά κάποιον τρόπο στη δραματουργική ύφανση της ιστορίας. Υπονοεί, επινοεί και προνοεί δραματουργικά τα μυστικά και τα ψέματα, που βρίσκονται στο σώμα της ιστορίας. Εάν τα ψέματα και οι πλεκτάνες είχαν αναλυτικά λεχθεί, η πλοκή θα είχε άλλη εξέλιξη, η ιστορία θα είχε άλλη κατάληξη, το μυστήριο θα είχε εκλείψει και ο λόγος θα ήταν αλλιώς αρθρωμένος. Η σιωπή, ας μην το ξεχνάμε, ήταν ακόμα, εκείνη τη μεταπολεμική εποχή, μέρος της ζωής των ανθρώπων, ένας τρόπος συγκάλυψης της ντροπής, της αρρώστιας, ιδιαίτερα της ψυχικής διαταραχής, αλλά και άλλων μη αποδεκτών καταστάσεων. Η ατίμωση ενός κοριτσιού, ας πούμε, έπρεπε να αποσιωπηθεί με κάθε τρόπο. Η σιωπή συγκάλυπτε όλα τα οικογενειακά μυστικά, όπως συνέβη και με την οικογένεια της νύφης, της γυναίκας του ήρωα.

Ο ήρωας μέχρι να παντρευτεί δεν ξέρει το όνομα της νύφης (σ. 47) και δεν έχει ακούσει τη φωνή της (σ. 29). Γιατί αποδέχεται τη σιωπή στη ζωή του;

Ηταν έτσι φτιαγμένος, δεν του άρεσε να αντιτάσσεται, να εναντιώνεται, αλλά έτσι ήταν και η κοινωνία τότε, στα απομακρυσμένα ορεινά χωριά. Θεώρησε ότι έπρεπε να υποταχθεί στις αρχές της αυστηρής – αλλά ένοχης – οικογένειας της νύφης. Ηταν ένοχη γιατί είχε αιτία, είχε τον λόγο της, τον οποίο δεν ανακαλύπτει ο ήρωας παρά μόνο όταν η πλοκή έχει προχωρήσει, όταν η ιστορία έχει αναπτυχθεί και ο γάμος έχει γίνει. Πολύ αργά τότε για κλάματα! Η απειλή της βεντέτας δεν ήταν χωρατό εκείνα τα χρόνια. Και δεν είναι ακόμα – δυστυχώς!

Ζει επίσης σε μια κοινωνία που κάποιοι «κάνουν τον νέο» – ο μεσίτης που βάφει τα μαλλιά του – και ένας φωτογράφος «κάνει τον καλλιτέχνη». Μήπως όλη η αντίστροφη μέτρηση προς το τέλος είναι η προσπάθεια του ταχυδρόμου να επιβάλει τη δική του αλήθεια μέσα σε ένα τόσο ψεύτικο σκηνικό;

Πολύ σωστά το λέτε. Εβλεπε παντού το ψέμα, την προσποίηση, την υπεροχή των παραδοσιακών κανόνων, ενώ αυτός ήταν ένας αυθεντικός άνθρωπος χωρίς υπερβολές, χωρίς υποκρισία. Αυθεντικός, δηλαδή ειλικρινής, κρυστάλλινος. Η εσωτερίκευση που τον χαρακτηρίζει, η σιωπηλή του εικόνα, μπορεί να είναι και ένα είδος αντίστασης σε όσα βλέπει γύρω του και δεν του αρέσουν. Από την άλλη, δεν αντιτίθεται. Συναινεί σε όλα. Μέχρι τη στιγμή που θα εκραγεί και θα προχωρήσει μόνος του στην κορύφωση της αυτοκαταστροφής. Αλλά και τότε, δεν μιλά, δεν έχει λέξεις, δεν εξηγεί, δεν αναλύει, σωπαίνει. Στη μοίρα μιλάνε οι απελπισμένοι με τη σιωπή. Επιβάλλει λοιπόν τη δική του αλήθεια. Αλλά δείτε: αυτό που κάνει του το υπαγόρευσε η κοινωνία, η οποία τον εκδικείται και τον λοιδορεί στη συνέχεια. Εζησε μέσα σε έναν φαύλο κύκλο, από τον οποίο ξέφυγε με τον δραματικό τρόπο που ξέρουμε. Η σιωπή του ακόμα και τότε μπορεί να είναι έκφραση αποδοκιμασίας, αλλά και αηδίας για τις ψεύτικες αντιλήψεις, που τον είχαν αναγκάσει να απαρνηθεί ακόμα και τον πρώτο έρωτα της ζωής του – τον μόνο που γνώρισε.

Η ελληνική περιφέρεια που σκιαγραφείτε είναι περίκλειστη, ενίοτε μοχθηρή, αλλά επιτρέπει να περνάει και το φως της ανεπιτήδευτης αγάπης. Σαν τις κουρτίνες που φέρνει η μητέρα του πρωταγωνιστή, τις οποίες αλλάζει η νύφη σκοτεινιάζοντας τα δωμάτια του σπιτιού. Ή σαν τη μυστικοπαθή γειτόνισσα Ελπινίκη. Ταυτίζεται αυτή η εικόνα με την προσωπική σας αντίληψη;

Υπάρχει πάντα η χαραμάδα της αληθινής αγάπης στη ζωή, αλλιώς ο κόσμος θα ήταν σκέτη κόλαση. Αλίμονο σ’ αυτόν που δεν την ένιωσε! Η αγάπη, ξέρετε, σώζει τον άνθρωπο από την τρέλα. Πιστεύω ότι οι ψυχωσικοί άνθρωποι δεν έχουν νιώσει αληθινή αγάπη, ποτέ. Για τις κουρτίνες, επισημαίνω, όπως έχω πει και αλλού, ότι λειτουργούν ως προοικονομία στην ιστορία: αναγγέλλουν συμβολικά με άδηλη προβολή στο μέλλον τα σκοτεινά γεγονότα που έρχονται. Η προσωπική μου αντίληψη για την άδολη αγάπη είναι πως τη συναντάει κανείς σπάνια, αλλά τη συναντάει. Και τότε αγγίζει τα άστρα.

Ενα διαφορετικό «κλειδί» που ερμηνεύει την ψυχοσύνθεση του πρωταγωνιστή είναι η απέχθειά του για τις φωτογραφίες. «Τι είχαν περάσει αυτοί οι άνθρωποι, τι είχαν δει στη ζωή τους; Αδιάφορο. Αυτό έμενε έξω από τη φωτογραφία. Μόνο τα πρόσωπα διατηρούνταν, χωρίς τον χρόνο τους, χωρίς τα αισθήματα». Ποιος φόβος κρύβεται πίσω από αυτή την απόσταση;

Ο υπαρξιακός φόβος, η αντινομία της ζωής που περνά και χάνεται, με την εικόνα της που παραμένει, αλλά κενή, κρύα, αδιάφορη, χωρίς νόημα. Οι φωτογραφίες είναι για τον ταχυδρόμο όπως τα πορτρέτα του Φαγιούμ: νεκρικές αναπαραστάσεις της απουσίας, σήμαντρα ανόητης επιμονής στη μνήμη μιας ζωής που δεν αφήνει πίσω της κανένα στίγμα. Ανόητη επιμονή στην αθανασία, αφού ξέρουμε ότι είμαστε θνητοί. Στην Κρήτη, αλλά και αλλού, κοσμούσαν εκείνη την εποχή τους τοίχους της «σάλας» με όλους τους προγόνους σε κάτι πόζες επιτηδευμένης μετωπικότητας, σχεδόν θεατρικής. Αυτή η επιτήδευση ήταν γι’ αυτόν γελοία. Η αλήθεια των σωμάτων έλειπε από τα πορτρέτα. Οι παραξενιές τους, ο θυμός, η πίκρα, η τρυφερότητα, έλειπαν. Οι εικόνες διέσωζαν μόνο ένα βλέμμα, αναντίστοιχο με τον πλούτο των αισθημάτων των ζωντανών ανθρώπων.

Από τους πλέον ενδιαφέροντες χαρακτήρες αποδεικνύεται η γυναίκα του Αρτεμισία.
Και εκεί λειτουργεί ένας βραδυφλεγής
μηχανισμός: ξεκινάει «σκληρή» για να φτάσει – απρόσμενα – στην προσωπική απελευθέρωση.

Είναι «σκληρή» γιατί η οικογένειά της την ανάγκασε να είναι. Θέλει να αγαπήσει αληθινά και δεν είχε την ευκαιρία να συναντήσει την αγάπη μέσα στη μέγγενη της αυστηρότητας και των κοινωνικών στερεοτύπων που είχε η οικογένεια. Οταν παντρεύτηκε, ελευθερώθηκε. Ο χαρακτήρας της, αδρά σκιαγραφημένος, έχει κίνηση και εξέλιξη. Στο τέλος δεν ήταν αυτή που ξέραμε εξαρχής. Αγάπησε και κατανόησε τον σύζυγό της, αισθάνθηκε και κάποια ενοχή για τα δικά της ψέματα, τη δική της απόκρυψη της αλήθειας. Ενοχη ναι, αλλά κραταιά ως τον θάνατο κράτησε την αγάπη. Αν δεν είχε εξέλιξη ο δικός της χαρακτήρας, θα παρουσίαζε κενά η ανατροπή του τέλους, θα ήταν κοινότοπη η παρουσία της.

Τελικά, η αγάπη μπορεί να είναι φτιαγμένη από νύχτα και πέτρες;

Η αγάπη είναι φτιαγμένη από φως, αλλά υπάρχουν και αγάπες που είναι καταδικασμένες να έχουν σκοτάδι, όταν οι περιστάσεις δεν τις αφήνουν να ανθήσουν. Ο ταχυδρόμος αγάπησε το παιδί του πραγματικά, βυθίστηκε όμως στη «σκοτεινή ρίζα μιας κραυγής», που λύτρωσε την αγάπη από τα βάσανα του πόνου.

«Η ποίηση τροφοδοτείται {LF}απ’ τη σιωπή»

Αρκεί ίσως να σημειώσει κανείς την αρχή – «Μόλις άρχισε να πέφτει η νύχτα, τους περιμέναμε» – για να υποδείξει τη σημασία που δίνετε στη συντομία, στον ρυθμό και στο αίσθημα προσμονής. Πώς δουλέψατε την πλοκή; Πρόταση πρόταση ή υπήρξε ένας πυρήνας τον οποίο αναπτύξατε;

Και τα δύο μαζί. Υπήρχε ο πυρήνας σε αδρές εικόνες μέσα στο μυαλό μου, που τον κουβαλούσα για πολύ καιρό, χωρίς καμία σημείωση στο χαρτί. Οταν δουλεύω μια ιστορία, συνηθίζω να την αφήνω να ωριμάζει εντός μου. Δεν υπάρχουν ακόμα λέξεις και η γλώσσα δεν προκύπτει παρά μόνο όταν οι αρθρώσεις της ιστορίας αποκτήσουν έναν αρμό. Αυτός ο αρμός με αναγκάζει να αρχίσω την ανάπτυξη με λέξεις. Πρώτα γράφω στο χαρτί – και μόνο στο χαρτί – τους σταθμούς της πλοκής με πολύ γενικό τρόπο, ύστερα μπαίνω στη γραφή, στον υπολογιστή αυτή τη φορά, και ακολουθώ την ένταση της ανάπτυξης του λόγου πρόταση πρόταση, με εξαιρετικά προσεκτικό τρόπο. Τότε είναι που καταλαβαίνω πως το Εγώ της γραφής είναι ένας άλλος, όπως είπε ο Ρεμπό. Πρέπει να γίνω Αλλος και να καταργήσω τον χρόνο μου, να βγω από το παρόν και να μπω στον χρόνο που περιγράφω, στον χρόνο των ηρώων, σε ένα άλλο παρόν, το οποίο πρέπει να ελέγξω μέσω της ψυχογραφίας και της γραφής. Τη μετάβαση από τον ιδιωτικό χρόνο του συγγραφέα στον αφηγηματικό χρόνο της ιστορίας αναλαμβάνουν οι λέξεις. Με λέξεις χτίζεται η μοίρα των άλλων. Η συναρπαστική αυτή περίοδος της γραφής μού θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο χτίζονται τα πέτρινα σπίτια. Πέτρα πάνω στην πέτρα ανεβαίνουν οι τοίχοι. Λέξη τη λέξη υψώνεται η ιστορία.

Στο βιβλίο κυριαρχούν οι σύντομες και ολοκληρωμένες προτάσεις, που πρέπει να ακούγονται με τον δικό τους ρυθμό. Υποδηλώνει και την προσωπική σας σχέση «μαθητείας» με την ελληνική ποίηση;

Οχι μόνο την υποδηλώνει, αλλά την καταδεικνύει ευθέως. Εχω πει πολλές φορές ότι ξεκίνησα από την ποίηση και αργότερα με κέρδισε η πεζογραφία. Ξέρετε, όμως, η ποίηση δεν ξεχνιέται, δεν καταχωνιάζεται, είναι η ερωτική δουλειά με τη γλώσσα. Ποίηση είναι η δραστική επιστροφή στη ρίζα των νοημάτων, η ανάγκη συνομιλίας με όσα κρύβονται πίσω από τα πράγματα και τις λέξεις, ο έρανος του ξεχασμένου πλούτου των λέξεων. Και γι’ αυτό οι φλέβες της ποίησης τροφοδοτούνται από τη σιωπή. Να λοιπόν που επιστρέφουμε στη σιωπή. Προσθέτω ότι χρειάστηκε να καταβάλω προσπάθεια αυτοπεριορισμού για να μην κυλήσει το κείμενο στον λυρισμό και στην υπερβολή.

Δεν επιλέγω τον τίτλο ως αναφορά, αλλά ποιο είναι το αίσθημα που σας έχει αφήσει ο «Πατούχας» του Ιωάννη Κονδυλάκη;

Ο «Πατούχας», ένα έξοχο κείμενο, διαβασμένο πολλές φορές στην εφηβεία μου, αλλά δεν το είχα καθόλου στο μυαλό μου όταν έγραφα τον ταχυδρόμο. Παρουσιάζει κάποια κοινά σημεία με τον ήρωα, έχει κι αυτός, όπως ο ταχυδρόμος, μια απόσταση από τους ανθρώπους και από την κοινωνία, του απαγορεύουν να δει την αρραβωνιαστικιά του, δεν καταλαβαίνει τη συμπεριφορά των γύρω του. Και μάλιστα αυτοί τον αναγκάζουν να γίνει αντικοινωνικός. Η γλώσσα του Κονδυλάκη είναι μοναδική.

Γιώργος Παπαδάκης
Ο ταχυδρόμος
Εκδ. Εστία, σελ. 229
Τιμή 15 ευρώ