Για τη Συρία με αγάπη

Η φωτογραφία της ποιήτριας Ελένης Παπανδρέου ήρθε στα χέρια μου τυχαία. Κάθε φωτογραφία κλείνει μέσα της το τυχαίο μιας στιγμής, αλλά και χίλιες άλλες ιστορίες. Σαν αυτές που αφηγούνταν οι παραμυθάδες, πριν από τον πόλεμο, στα παλιά καφενεία της Δαμασκού. Τότε ακόμα που η Συρία ήταν παγκόσμιος πόλος έλξης τουριστών και στα σκεπαστά σουκ (σκεπαστές αγορές) χτυπούσε ο παλμός της Μέσης Ανατολής. Κοιτάζοντας τη φωτογραφία αναρωτήθηκα αν βρεθήκαμε ποτέ στο ίδιο καφενείο με την φωτογράφο. Αν αφήσαμε πίσω μας την κεντρική λεωφόρο, τη βοή του δρόμου, τα κορναρίσματα των καταπονημένων τροχοφόρων και χαθήκαμε σε μικρά δρομάκια γεμάτα πραμάτειες ριγμένες πρόχειρα έξω από τα μαγαζάκια.

«…Αντρες σκυφτοί κουβεντιάζουν σε σκιερά καφενεία και γυναίκες ξεδιαλέγουν λαχανικά από αρρωστιάρικους σωρούς. Η φτώχεια έχει μυρωδιά βρασμένου κρεμμυδιού και χρώμα άσπρο, γαριασμένο. Πού είναι η ζωντάνια και η αφθονία του Χαμιντιέ (σ.σ.: η κεντρική σκεπαστή αγορά στη Δαμασκό); Οι άνθρωποι ζουν πίσω από ραγισμένους τοίχους που τους λεκιάζει η υγρασία. Μόνο το τζαμί της γειτονιάς, καταπράσινο, ζωηρό, φωτίζει το σοκάκι. Θεός που παραστέκει τα θύματα της φτώχειας, αυτής της αναίμακτης βίας που σαν ιός εξαπλώνεται, μολύνει και κατατρώει ό,τι αναπνέει».

Σίγουρα μαζί αποδράσαμε από τις καθιερωμένες διαδρομές για να εξερευνήσουμε γειτονιές κρυμμένες από τους τουριστικούς οδηγούς. Εκεί μας τράβηξε η μυρωδιά του ξυλόφουρνου και ξεστρατίσαμε απολαμβάνοντας τις ζεστές, λεπτές πιτούλες μας.

«…Κορεσμός πλανόδιος τριγυρνώντας στα δρομάκια με κάθε λογής εργαστήρια. Απόηχοι από ραδιόφωνο και βουητό μηχανών, τεχνίτες που παλεύουν με την έμπνευση ή τη ρουτίνα. Προτού φτάσουμε στο τζαμί σταματάμε σ’ ένα υπαίθριο καφενείο. Ο ήχος του νερού στον ναργιλέ και η μυρωδιά του καφέ στη σκιά του τεμένους, εκεί όπου οι άντρες ξεκουράζουν τις σκέψεις τους, μουσκεύουν τις αισθήσεις τους μετά το πάρε – δώσε που είχαν με τον Θεό. Τα καφενεία πρωτοεμφανίστηκαν στη Μέκκα κι ήταν τόποι συνάντησης μετά την προσευχή. Μαζί με τον καπνό οι άνθρωποι ρουφούσαν τις ιστορίες των παραμυθάδων που σαγήνευαν τον κόσμο αναπλάθοντας τα κατορθώματα του Νουρεντίν και του Σαλαντίν. Οι παραμυθάδες εξιστορούσαν την πίστη και τη γενναιότητα, τις νίκες των άξιων προγόνων. Παράδοση από στόμα σε στόμα, όπως τα έπη του Ομήρου στα αίθρια της αρχαιότητας και τα τραγούδια των τροβαδούρων στις αυλές του Μεσαίωνα». Κι όταν τα κλικ των φωτογραφικών μηχανών εξαντλήθηκαν, χορτασμένες από παιδικά γέλια και ντροπαλά γυναικεία χαμόγελα, όταν η πείνα μάς γαργάλησε το στομάχι, ακολουθήσαμε τις οδηγίες ενός ντόπιου, που σαν αληθινός οδηγός – δραγουμάνος μάς μύησε σε μυστικά περάσματα της πιο παλιάς πρωτεύουσας της Ανατολής.

«…Τι είναι εδώ; Μαγειρείο. Το φαγητό είναι πάντα το ίδιο. Σούπα από φακή και ντονέρ με πίτα. Στο τέλος σερβίρουν το καλύτερο γλυκό, τη γεύση της ερήμου! Δεν υπάρχει καλύτερο, σου τ’ ορκίζομαι! Ενα ταβερνείο βαμμένο πράσινο, διακοσμημένο με φτηνές ανατυπώσεις παλιών φωτογραφιών. Στα τραπέζια, πλαστικά τραπεζομάντιλα. Το δωμάτιο βλέπει σε μια εσωτερική αυλή γεμάτη πελάτες. Μοναχικοί άντρες τρώνε με όρεξη ή ρουφούν τον ναργιλέ τους. Ανθρωποι του μεροκάματου, μπορεί και ταξιδιώτες που βρέθηκαν στην πρωτεύουσα για δουλειές. Μικρές οικογένειες, τα παιδιά απολαμβάνουν το φαγητό τους ανίδεα για το δυσοίωνο μέλλον. Οι γυναίκες με μαύρες μαντίλες και μακρύ, ελαφρύ πανωφόρι. – Ολο και πληθαίνουν οι γυναίκες που φορούν μαντίλα. – Δηλώνουν την ταυτότητά τους, τη διαφοροποίηση από το καθεστώς… – Το βρίσκω πολύ ενδιαφέρον… Αν είναι έτσι, τότε υπάρχει σοβαρή αντίδραση. Στους δρόμους, αλλά κι εδώ μέσα… Παντού! Οχι, δεν θέλω να το σκέφτομαι…».

Εζησα στη Δαμασκό τρία χρόνια. Η Συρία έβγαινε αργά από την απομόνωση, οι σειρήνες της τεχνολογίας δονούσαν την ατμόσφαιρα, η αισιοδοξία ήταν διάχυτη. Για μένα που το ταξίδι είναι τρόπος ζωής και κάθε φορά χτίζω την καθημερινότητά μου σε καινούργιους τόπους, στη Συρία βρήκα τον ιδανικό προορισμό. Το να είσαι αληθινός ταξιδιώτης, κι όχι μόνο τουρίστας, προσφέρει εμπειρίες, γνώση και ανεκτίμητες συγκινήσεις. Η συγκυρία ήταν μια πρόκληση. Ταξίδεψα από άκρη σε άκρη της χώρας, στα ερείπια της Παλμύρας και στις όχθες του Ευφράτη, στα βυζαντινά τείχη της Σεργιούπολης, στη νεκρή πολιτεία της Σερτζίλα. Εζησα την εξέλιξη, παρακολούθησα απίστευτες αλλαγές, οι ισορροπίες ήταν εύθραυστες, στην Ανατολή όμως μαθαίνεις να μαντεύεις από τα ανείπωτα. Και ύστερα… άρχισε η αντίστροφη μέτρηση. Η Συρία της εμφύλιας σύρραξης, η Συρία των εκατομμυρίων προσφύγων απέδειξε ότι τίποτα δεν είναι ποτέ σίγουρο. Ο πόλεμος είναι τρέλα. Τον 14ο αιώνα στο Χαλέπι, στα αναρρωτήρια – νοσοκομεία θεράπευαν την τρέλα με το κελάρυσμα του νερού και τη μουσική. Σήμερα το Χαλέπι μετράει μόνο χαλάσματα. Χιλιάδες άνθρωποι χάθηκαν από φανατισμό, σημάδια του πολιτισμού αφανίστηκαν από μισαλλοδοξία, η δύναμη του ανθρώπου αναλώνεται στο να καταστρέφει τη φύση και να μη σέβεται τον συνάνθρωπό του. Επιστρέφω πάντα στους τόπους όπου έζησα γιατί αφήνω φίλους πίσω. Οι πόλεις δεν είναι οι δρόμοι, τα μουσεία ή τα μαγαζιά, είναι οι άνθρωποι, οι ιστορίες τους και οι σχέσεις μας. Δυστυχώς είναι δύσκολο αυτό τον καιρό να γυρίσω στη Δαμασκό. Μένει μόνο, με αφορμή κάποιες φωτογραφίες, σαν τους παλιούς παραμυθάδες να διηγούμαι ιστορίες για έναν τόπο πλούσιο σε ιστορία και σε μνημεία, με ευγενικούς και φιλικούς κατοίκους, μια γη κοιτίδα του παγκόσμιου πολιτισμού χορτάτη από αίμα.