Η δεύτερη ζωή της λογοτεχνίας

Η επανέκδοση του βιβλίου του Βασίλη Βασιλικού «Ο θάνατος του Αμερικάνου» (εκδ. Νίκας) είναι σημαντική όχι μόνο για την ανανέωση της γνωριμίας μας με έναν «κλασικό» της μεταπολεμικής λογοτεχνίας, αλλά διότι μας δίνει τη δυνατότητα να δοκιμάσουμε τρόπους προσέγγισης ενός έργου που προσφέρεται για λογοτεχνικές, πολιτικές και ιστορικές επανεκτιμήσεις.

Στον «Θάνατο του Αμερικάνου» παρακολουθούμε την αντίστροφη αφήγηση ενός εγκλήματος που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «έγκλημα πάθους», εάν ακριβώς ο Βασιλικός δεν φρόντιζε να δώσει στην έννοια «πάθος» ένα τόσο πολυδιάστατο περιεχόμενο.

Αξονας του μύθου είναι η δολοφονία, εν έτει 1973, στο Ηράκλειο Κρήτης, ενός Αμερικανού – μόνιμα εγκατεστημένου στο νησί – από τον έλληνα εραστή του. Ο δολοφόνος είναι αγροτικής καταγωγής, εκδοροσφαγέας στο επάγγελμα και συμμέτοχος στο υποπρολεταριακό παιχνίδι επί χρήμασι ερωτισμού με «Αμερικάνους φίλους», οι οποίοι, εδώ, περιγράφονται ως φιγούρες ηδονικού περιηγητισμού σε μια «ηλιόλουστη» και «φιλική» χώρα, όπου μπορούν να πληρώσουν χαμηλό αντίτιμο για να απολαύσουν τον ερωτικό τους οριενταλισμό, υπό τη σκιώδη ημιαποικιοκρατική παρουσία των αμερικανικών βάσεων της Κρήτης.

ΜΕΤΑΤΟΠΙΣΗ ΤΗΣ ΑΓΩΝΙΑΣ. Ο Βασιλικός μάς αποκαλύπτει τον δολοφόνο από την πρώτη κιόλας σελίδα του βιβλίου, κι όμως, ο αναγνώστης δοκιμάζει μια πολύ ιδιαίτερη αγωνία, που είναι φαινομενικά δυσεξήγητη. Πρόκειται για τη μετατόπιση της αγωνίας από την αποκάλυψη της ταυτότητας του δολοφόνου (όπως συμβαίνει στην τυπική αστυνομική λογοτεχνία) στην προσπέλαση των κοινωνικών συνθηκών του εγκλήματος. Η κατασκευή μιας τόσο δραστικής λογοτεχνικής αγωνίας, στο πλαίσιο της οποίας ο αναγνώστης καλείται να ξεκλειδώσει όχι το «μυστηριώδες» αλλά, απλώς, το «κοινωνικώς υπαρκτό», προϋποθέτει μια σπάνια αφηγηματική δεινότητα. Θα απαιτούσε ειδική πραγμάτευση ο τρόπος με τον οποίο ο Βασιλικός ενσωματώνει στο έργο του την πολυπρισματική αφηγηματική υποκειμενικότητα, την πολιτική ένταση του φαινομενικά «απολίτικου», την πανοραμική αντίληψη του κοινωνικού, τη γλωσσική πολυσημία, την ειρωνεία και την εναλλαγή γλωσσικών τύπων, από τη λαϊκή βωμολοχία ως την υπηρεσιακή γλώσσα.

Μέσα από ορισμένα αισθητικοπολιτικά μοτίβα του μυθιστορήματος μπορούμε να διακρίνουμε, ενδεχομένως, την ένταξη του συγκεκριμένου έργου σε μια ευρύτερη λογοτεχνική κοσμοθέαση, που συνδέεται με την εποχή στην οποία γράφτηκε και εκδόθηκε. Στο πλαίσιο αυτό, ο συσχετισμός του μυθιστορήματος με τη «Χαμένη άνοιξη» του Στρατή Τσίρκα δεν θα έμοιαζε παράταιρος. Συναντούμε, καταρχήν, και στα δύο έργα την ίδια ηδονική πλησμονή, το μοτίβο της τρέλας ή της σχιζοφρένειας, την «ταβέρνα» ως κόμβο του δημόσιου χώρου, τον αλκοολισμό και, κυρίως, το γεγονός ότι τα παραπάνω φέρουν τη σφραγίδα της «αμερικανικής» παρουσίας (ένας αμερικανικός «μπιτ» τυχοδιωκτισμός που συνδυάζει τον ερωτικό «εκφυλισμό» με μια σαδιστικού τύπου «απόλαυση» αποικιοκρατικής υπεροχής). Τα παραπάνω φαίνεται να κατασκευάζουν μια «αμερικανικότητα», ιδωμένη από την πλευρά του υποτελούς έθνους. Ειδικά στον θάνατο του Αμερικανού, όπως τονίζει στο επίμετρό του ο Κώστας Καλφόπουλος, αυτή η κατασκευή βαδίζει πλάι πλάι με ένα περίπλοκο παιχνίδι υπόγειας εξουσίασης και αντίστασης, όταν οι ρόλοι του «παθητικού» και «ενεργητικού» αποκτούν μια εκρηκτική συμβολοποίηση: ο έλληνας εραστής, όντας εξ αντικειμένου υποτελής, αποκρούει πεισματικά τον παθητικό ρόλο, αμήχανα επικαλούμενος το προνεωτερικό άλλοθι της «τιμής».

Παρενθετικά, ως προς τη λογοτεχνική κατασκευή της αμερικανικής ταυτότητας στην πολιτικά πολωμένη ελληνική δεκαετία του ’60, θα ήταν ίσως χρήσιμη μια ερευνητική εργασία για τον αμερικανικό μποέμ «περιηγητισμό» στην Ελλάδα της εποχής (που μάλιστα περιλαμβάνει την ενδιαφέρουσα διαμονή του Αλεν Γκίνσμπεργκ στη χώρα μας), έναν από τους πολλούς «περιηγητισμούς» που συνδέονται άρρηκτα με τη λογοτεχνία αλλά και την κατασκευή «εθνικών» αναγνωρίσεων και παραγνωρίσεων στο λογοτεχνικό πεδίο και όχι μόνο σε αυτό (όπως το «Μεγάλο ταξίδι» στην Ιταλία του 18ου και 19ου αιώνα σφράγισε την αντίληψή μας τόσο για τον «Αγγλο» όσο και για τον «Ιταλό»).

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΘΕΣΗ. Παραπέρα, όπως στη «Χαμένη άνοιξη» η πολιτικά φορτισμένη κατάληξη του έργου συνιστά προγραμματικού τύπου αναίρεση της ηδονικής «παρακμής» που έχει προηγηθεί, έτσι και στον «Θάνατο του Αμερικάνου» η παρουσία και καταδίκη στο δικαστήριο, όπου αναμένει να δικαστεί ο εραστής – δράστης ενός απολίτικου εγκλήματος, αγωνιστών φοιτητών κατά της χούντας δηλώνουν την ίδια εύγλωττη αντίστιξη. Η πολιτική θέση γίνεται το «νηπτικό» στοιχείο, με το οποίο οι ευεπίφοροι στην αισθητική επίδραση της «ηδονικής σήψης» του λογοτεχνικού τους αντικειμένου συγγραφείς επικαλούνται, έναντι του εαυτού τους και του αναγνώστη, τον υπογραμμό του «πρακτέου», που δεν είναι άλλος από το ηρωικό – πολιτικό στοιχείο. Στο πλαίσιο αυτό, «Ο θάνατος του Αμερικάνου» δεν είναι ίσως αμέτοχος μιας πολιτικοποιημένης αισθητικής που έχει τις απώτατες ρίζες της στον Μεσοπόλεμο («κοινωνική λογοτεχνία» εναντίον «παρακμής») αναβαπτισμένης, αλλά και αναπόφευκτα μεταλλαγμένης, μέσω συναφούς αισθητικής ιδεολογίας της προδικτατορικής Αριστεράς. Τέτοιου είδους ιχνηλατήσεις (τις οποίες επιτρέπει μάλιστα το ίδιο το κειμενικό αποτύπωμα του έργου, καθώς σε ορισμένα σημεία πλησιάζει σε επίπεδο ανάλυσης λόγου τον αντινατοϊκό, αντιπυρηνικό, «φιλειρηνικό» λόγο του αντιιμπεριαλιστικού κινήματος της εποχής) επιτρέπουν ίσως την τοποθέτηση του έργου στον κρίκο αδιάσπαστων (την εποχή εκείνη) αισθητικοπολιτικών συμφραζομένων.

Παρά ταύτα, όπως κάθε σημαντικό έργο, η «τοποθέτηση» είναι τόσο σημαντική όσο και η «αποτοποθέτησή» του. Και ως «αποτοποθέτηση» πρέπει εδώ να νοήσουμε την καθαρή κειμενική απόλαυση, η οποία υπερβαίνει τα όποια εξηγητικά υποστηρίγματα και με την οποία ένας συγγραφέας όπως ο Βασιλικός μπορεί να διεκδικήσει τη δέσμευση του αναγνώστη.

Ο Αγης Πετάλας είναι συγγραφέας. Από τις εκδόσεις Εστία κυκλοφόρησε πρόσφατα η νουβέλα «Οταν έρθει η μέρα που ξέρεις», γραμμένη από κοινού με τον Κώστα Θ. Καλφόπουλο