Δεν υπάρχουν περιθώρια για ευρωπαϊκό στρατηγικό εφησυχασμό

Η εκλογή του Τζο Μπάιντεν ως επόμενου Προέδρου των ΗΠΑ δημιούργησε ελπίδες στην Ευρώπη ότι η διατλαντική σχέση θα επανέλθει σε τροχιά ανάπτυξης. Ομως τα πράγματα δεν μπορούν έτσι απλά να ξαναγίνουν όπως παλιά. Αντιμέτωπες καθώς είναι με τόσο πολλές εγχώριες και διεθνείς προκλήσεις, οι ΗΠΑ θα αποδώσουν αξία στη διατλαντική σχέση μόνο στον βαθμό που η σχέση αυτή παράγει πραγματική αξία. Κάτι τέτοιο μπορεί να το διασφαλίσει μια ισχυρότερη Ευρώπη που επωμίζεται μεγαλύτερο μερίδιο των παγκόσμιων ευθυνών.

Πολύς λόγος έχει γίνει για την επίτευξη «ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας», αλλά τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Την αυτονομία δεν θα πρέπει να την αντιλαμβανόμαστε ως απόλυτη ανεξαρτησία ή απομόνωση από τον υπόλοιπο κόσμο, αλλά ως την ικανότητα να έχουμε ανεξάρτητη σκέψη και να ενεργούμε σύμφωνα με τις δικές μας αξίες και συμφέροντα. Αυτό το είδος αυτονομίας χρειάζεται να επιτύχει η ΕΕ, ενώ παράλληλα θα ενισχύουμε τις συμμαχίες μας και θα τιμούμε τις δεσμεύσεις μας για πολυμερή προσέγγιση και ανοικτό πνεύμα.

Η ΕΕ αντιμετωπίζει σοβαρές στρατηγικές προκλήσεις στο σημερινό ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον, όπου αυξάνονται οι γεωπολιτικές αντιπαλότητες και ο ανταγωνισμός μεγάλων δυνάμεων. Γι’ αυτό και, όπως το έθεσε ωμά η γερμανίδα καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ, «οι Ευρωπαίοι πρέπει να πάρουμε πραγματικά την τύχη μας στα χέρια μας». Πρέπει να πατήσουμε στα πόδια μας.

Για πολύ καιρό, η συζήτηση περί στρατηγικής αυτονομίας επικεντρωνόταν κυρίως στην ασφάλεια και την άμυνα. Κάποιοι είδαν τη συζήτηση ως προσπάθεια να δημιουργηθούν λύσεις εναλλακτικές της αμυντικής συνεργασίας στο πλαίσιο της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας· κάποιοι μάλιστα θεώρησαν ότι η αφοσίωση της Αμερικής προς την Ευρώπη είχε τεθεί υπό αμφισβήτηση και ότι ίσως έχει ανοίξει ο δρόμος για μεγαλύτερη αποσύνδεση.

Ωστόσο, δεν χωρά αμφιβολία ότι το ΝΑΤΟ έχει παίξει αναντικατάστατο ρόλο στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η όποια παγίωση των δυνατοτήτων της Ευρώπης στον τομέα της ασφάλειας θα πρέπει να επιδιωχθεί στο πλαίσιο της συμμαχίας. Οπως έχουν τονίσει διαδοχικοί ηγέτες των ΗΠΑ, η Ευρώπη πρέπει να αυξήσει τη δική της συνεισφορά στην άμυνα, ώστε να διαψεύσει την αντίληψη ότι μόνο η Αμερική πληρώνει για τη διατλαντική ασφάλεια. Αν και η κυβέρνηση Μπάιντεν θα επιφέρει αλλαγή ύφους και μια λιγότερο συγκρουσιακή προσέγγιση, στο ζήτημα των αμυντικών δαπανών θα αναμένει από την Ευρώπη ό,τι και οι προκάτοχοί της. Τα θεμελιώδη γεωπολιτικά συμφέροντα της Αμερικής δεν πρόκειται να αλλάξουν.

Ευτυχώς, η ΕΕ εργάζεται ήδη σε διάφορους άξονες προκειμένου να ενισχύσει τη διατλαντική εταιρική σχέση. Στο πλαίσιο των προσπαθειών της Μόνιμης Διαρθρωμένης Συνεργασίας (PESCO), τα ευρωπαϊκά κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ συμβάλλουν ώστε να καλυφθούν κενά στις δυνατότητες της συμμαχίας και καταβάλλουν προσπάθειες να εκπληρώσουν έως το 2024 τη δέσμευσή τους να δαπανούν το 2% του ΑΕΠ για την άμυνα. Εξίσου σημαντική είναι και η δημιουργία ενός νέου Ευρωπαϊκού Ταμείου Αμυνας (ΕΤΑ), το οποίο συνιστά ένα σημαντικό βήμα για τη βελτίωση των δυνατοτήτων της ευρωπαϊκής στρατιωτικής βιομηχανίας.

Αλλά οι προκλήσεις για την Ευρώπη στον τομέα της ασφάλειας υπερβαίνουν τις παραδοσιακές αρμοδιότητες του ΝΑΤΟ. Από το Σαχέλ και τη Λιβύη έως την Ανατολική Μεσόγειο, είναι πολλές οι κρίσεις που απαιτούν ισχυρή ευρωπαϊκή απάντηση. Καθήκον της ΕΕ είναι να καθορίσει μια κοινή θέση με βάση την οποία θα μπορεί να ενεργεί προς το συμφέρον της διατήρησης της περιφερειακής σταθερότητας.

Για να το επιτύχει, η Ευρώπη πρέπει να αναπτύξει το δικό της πλαίσιο παρακολούθησης και ανάλυσης απειλών, ώστε να μπορεί να κινηθεί γρήγορα από την αξιολόγηση των απειλών στο πεδίο των επιχειρήσεων και της αντιμετώπισης. Γι’ αυτό ακριβώς αναπτύσσουμε τώρα μία στρατηγική πυξίδα.

Είναι κρίσιμο να επεκταθεί η συζήτηση για τη στρατηγική αυτονομία πολύ πέρα από τα ζητήματα της άμυνας και της ασφάλειας. Οπως κατέδειξε η κρίση του COVID-19, ζητήματα όπως η δημόσια υγεία και η οικονομική αλληλεξάρτηση είναι εξίσου σημαντικά.

Η στρατηγική αυτονομία είναι το εννοιολογικό πλαίσιο που χρειάζεται η Ευρώπη για να κατανοήσει τα ζητήματα αυτά και την αλληλεπίδρασή τους. Από μόνες τους, οι μάσκες και τα φάρμακα δεν είναι στρατηγικά προϊόντα. Ο στρατηγικός υπολογισμός, όμως, αλλάζει όταν η παραγωγή τέτοιων ειδών συγκεντρώνεται σε λίγες μόνο χώρες. Το ίδιο ισχύει για την προμήθεια σπάνιων μετάλλων, για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και άλλες ψηφιακές πλατφόρμες, καθώς και για τεχνολογίες όπως το 5G.

Για να βοηθήσει τα κράτη-μέλη να αντιμετωπίσουν αυτά και πολλά άλλα ζητήματα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε μια σειρά νέων εργαλείων, όπως ο μηχανισμός που τέθηκε σε ισχύ τον περασμένο μήνα για τον έλεγχο των ξένων επενδύσεων στην ΕΕ. Εντούτοις, η επίτευξη στρατηγικής αυτονομίας θα απαιτήσει επίσης εντατική αξιοποίηση της ισχύος της ενιαίας αγοράς της Ευρώπης. Με το τεράστιο μέγεθος και εύρος της, η ενιαία αγορά προσφέρει πολλά εργαλεία για τη διασφάλιση των ευρωπαϊκών συμφερόντων όσον αφορά υποδομές ζωτικής σημασίας, ξένες επενδύσεις, κρατικές επιδοτήσεις (από τις οποίες επωφελούνται ορισμένοι ξένοι επενδυτές) ή εξαγωγές διπλής χρήσης (στρατιωτικές και εμπορικές).

Για παράδειγμα, έχουμε πλέον μεγαλύτερη αντίληψη των τρωτών σημείων που δημιουργεί μια ολοένα και πιο άνιση οικονομική σχέση με την Κίνα, έχουμε καταστήσει λοιπόν την αβεβαιότητα βασικό στόχο στις διαπραγματεύσεις μας για μια επενδυτική συμφωνία. Η Ευρώπη δεν έχει κανένα πρόβλημα με την οικονομική ανάπτυξη της ίδιας της Κίνας και τα οφέλη που αυτή έχει αποφέρει στους πολίτες της. Ομως δεν μπορούμε να επιτρέψουμε η διεθνής επέκταση της Κίνας να αποβεί εις βάρος των δικών μας συμφερόντων και αξιών. Γι’ αυτό και καταλήξαμε σε μια διττή προσέγγιση, αντιμετωπίζοντας την Κίνα τόσο ως σημαντικό εταίρο όσο και ως ανταγωνιστή και συστημικό αντίπαλο.

Σε ένα γενικό πλαίσιο, η ΕΕ πρέπει να θέσει ως πρωταρχικό της στόχο την ενίσχυση του ρόλου και της επιρροής της στον κόσμο, ώστε να καταστεί εταίρος επιλογής για κάθε άλλη χώρα και παγκόσμια δύναμη. Η έννοια της στρατηγικής αυτονομίας είναι ουσιώδης για τη φιλοδοξία αυτή. Δεν υπάρχουν περιθώρια για στρατηγικό εφησυχασμό.

Ο Ζοζέπ Μπορέλ είναι ύπατος εκπρόσωπος της ΕΕ για θέματα εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας και αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.