Η Τουρκία και η γεωπολιτική {CR}της μετανάστευσης

Εξετάζοντας την ιστορία της Τουρκίας, η γεωπολιτική της μετανάστευσης ξεχωρίζει ως μία σταθερά με μεταβαλλόμενη, βέβαια, αλλά θεμελιώδη σημασία. Πράγματι, η σύγχρονη Τουρκία είναι κληρονόμος μιας κατακτητικής μετανάστευσης έπειτα από τη νίκη των Σελτζούκων στη μάχη του Ματζικέρτ, το 1071, την επέτειο της οποίας γιόρτασε και πάλι ο πρόεδρος Ερντογάν τον Αύγουστο.

Στη σύγχρονη περίοδο, η τουρκική γεωπολιτική της μετανάστευσης έχει χρησιμοποιήσει όλες τις δυνατές εναλλακτικές επιλογές, ως χώρα αποδημίας, διαμετακόμισης ή φιλοξενίας μεταναστών, χωρίς να ξεχνούμε την παρεμπόδιση πληθυσμών να αναζητήσουν καταφύγιο στο εξωτερικό με την Αρμενική Γενοκτονία η οποία, έχει σημασία να το θυμίσουμε, ήταν επίσης μία γενοκτονία των Ασσυριο-χαλδαίων και των Γεζίντι.

Γνωρίζουμε πως η συνθήκη της Λωζάνης (1923) προέβλεπε στο 40ό άρθρο της την αποδοχή από την Τουρκία ίσων δικαιωμάτων για τις μη μουσουλμανικές μειονότητές της. Ομως η βούληση εκτουρκισμού του πληθυσμού, σύμφωνα με τις φιλοδοξίες του κινήματος των Νεότουρκων και κατόπιν με τον εθνικισμό του Κεμάλ, εφαρμόζεται με περιοριστικούς νόμους και βίαιες ενέργειες. Η ελευθεροκτόνα πολιτική της Αγκυρας προκαλεί την έξοδο ελλήνων χριστιανών και πολλών Ισραηλιτών. Παράλληλα, η Τουρκία προσελκύει τουρκόφωνους μετανάστες από τα Βαλκάνια προκειμένου να τους εγκαταστήσει σε περιοχές που διέθεταν άλλοτε μεγάλη κουρδική πλειοψηφία.

Αλλο παράδειγμα, μετά τη στρατιωτική εισβολή στη βόρεια Κύπρο το 1974, η Τουρκία ενθάρρυνε τη μετανάστευση Τούρκων της Ανατολίας προς αυτήν, ώστε να βαρύνει στη γεωπολιτική εξέλιξη της νήσου και στις περιοδικές εκλογές που διεξάγονται στο βόρειο τμήμα της.

Τη δεκαετία του 2010, επέρχεται μία άλλη γεωπολιτική χρησιμοποίηση. Από τη μία πλευρά, η Τουρκία δέχεται ως διαμετακομιστική χώρα τζιχαντιστές προερχόμενους από άλλες χώρες που θέλουν να ενταχθούν στο ISIS στη Συρία ή το Ιράκ. Από την άλλη, ιδίως από τα τέλη του 2014, η Τουρκία διευκολύνει την επανα-μετανάστευση προς την Ευρώπη προκειμένου να ασκήσει πίεση στην ΕΕ. Η τουρκική κυβέρνηση αφήνει τους διακινητές να λειτουργούν κατά βούληση, μέρα μεσημέρι, και να συσσωρεύουν δισεκατομμύρια ευρώ. Το 2015 και στις αρχές του 2016, η Τουρκία έγινε, σύμφωνα με την έκφραση που θα χρησιμοποιούσε κατόπιν ο επικεφαλής της Frontex, ένας «αυτοκινητόδρομος μεταναστών».

Οσο περισσότερους μετανάστες στέλνουν οι διακινητές στα ελληνικά νησιά, συχνά με κίνδυνο της ζωής τους, τόσο πιο αναγκασμένη βρίσκεται η ΕΕ είτε να δώσει μία αυστηρή γεωπολιτική απάντηση στην Τουρκία, είτε να υποκύψει στις αξιώσεις της ώστε να φρενάρει η χώρα την επανα-μετανάστευση παύοντας να αφήνει τους διακινητές να λειτουργούν εν πλήρη ατιμωρησία. Αυτήν τη δεύτερη οδό ακολούθησε τελικά η ΕΕ, αφήνοντας την καγκελάριο Μέρκελ να διαπραγματευτεί απευθείας με την Τουρκία μέχρι την υπογραφή, στις 18 Μαρτίου του 2016, της συμφωνίας της ΕΕ με την Τουρκία που κατέληξε πολύ γρήγορα στην ανακοπή της μετανάστευσης. Η απόδειξη, αν χρειαζόταν, πως ήταν πράγματι η τουρκική κυβέρνηση εκείνη που την είχε επιτρέψει εξαρχής.

Τέλος, πρέπει να σημειώσουμε πως η Τουρκία δεν βλέπει τίποτα το κακό στην τουρκική μετανάστευση προς ευρωπαϊκές χώρες διότι αυτή της προσφέρει διασπορές που μπορεί να κινητοποιήσει υπέρ των γεωπολιτικών της συμφερόντων. Είναι λοιπόν αδύνατο να εξηγήσουμε τη λιγοψυχία της Γερμανίας απέναντι στις γεωπολιτικές πιέσεις του προέδρου Ερντογάν χωρίς να λάβουμε υπόψη τη σπουδαιότητα της τουρκικής διασποράς στη Γερμανία και το γεγονός ότι η διασπορά αυτή ελέγχεται σε μεγάλο βαθμό από την Αγκυρα αφού ψηφίζει υπέρ του AKP σε ποσοστά σημαντικά μεγαλύτερα από εκείνα των Τούρκων της Τουρκίας. Εχει σημασία λοιπόν να χρησιμοποιούμε τις σωστές λέξεις. Σε ό,τι αφορά τις πιέσεις της Τουρκίας για την αποστολή μεταναστών στην Ευρώπη, πιέσεις που ανανεώνονται περιοδικά, για παράδειγμα με τις δωρεάν μετακινήσεις με πούλμαν που οργάνωσαν οι τουρκικές αρχές προς τα ελληνικά σύνορα στα τέλη του περασμένου Φεβρουαρίου, πολλοί ευρωπαίοι πολιτικοί ηγέτες και σχολιαστές μιλούν για «εκβιασμό». Η λέξη είναι ακατάλληλη. Στην πραγματικότητα, ο πρόεδρος Ερντογάν ασκεί μια γεωπολιτική της μετανάστευσης διότι οι μετανάστες είναι πάντα, θέλοντας και μη, γεωπολιτικοί παράγοντες.

Ο Ζεράρ-Φρανσουά Ντιμόν είναι ομότιμος καθηγητής στη Σορβόννη, τέως πρύτανης, και πρόεδρος της γαλλικής επιθεώρησης Population & Avenir. Το άρθρο του δημοσιεύεται κατ’ αποκλειστικότητα στα «ΝΕΑ»