Καλώς ήλθατε στην υβριδική αίθουσα σύνταξης

Τούτων λεχθέντων, ας περάσουμε στα αποτελέσματα της έρευνας που έκανε από τις 21 Σεπτεμβρίου ως τις 7 Οκτωβρίου το ινστιτούτο Ρόιτερς για τη Μελέτη της Δημοσιογραφίας. Ο τίτλος ήταν «Πώς αλλάζουν τα newsrooms το 2020». Απάντησαν 136 αρχισυντάκτες και μάνατζερ από 38 χώρες. Και το 55% χαρακτήρισε το μοντέλο δημοσιογραφίας που επέβαλε η πανδημία «πιο αποτελεσματικό» από πριν – παρόλο που το 77% αναγνώρισε ότι η επικοινωνία και η διατήρηση των σχέσεων είναι πιο δύσκολη.

Ποιο είναι αυτό το μοντέλο; Αν μιλάμε για εφημερίδα, όπου ρίχνει το βάρος αυτή η έρευνα, εννοούμε την παραγωγή, είτε εν μέρει είτε ολοκληρωτικά, εξ αποστάσεως. Η «έξυπνη εργασία» ήρθε για να μείνει. Ακόμη κι όταν εμβολιαστούμε όλοι, και η πανδημία αποτελεί πια μια θλιβερή ανάμνηση, η αίθουσα σύνταξης θα είναι πλέον υβριδική. Ενα μέρος των δημοσιογράφων θα δουλεύει στο γραφείο. Ενα άλλο στο σπίτι. Και θα υπάρχουν φυσικά πάντα εκείνοι που θα κάνουν ρεπορτάζ στους δρόμους.

Ποια θα είναι τα αντίστοιχα ποσοστά; Θα το δείξει η ζωή. Τα τρία τέταρτα πάντως των δημοσιογράφων που απάντησαν στην έρευνα των Φεντερίκα Κερουμπίνι, Νικ Νιούμαν και Ράσμους Νίλσεν είπαν ότι δεν θα ήθελαν να επιστρέψουν στην πρότερη κατάσταση (το 21% απάντησε ότι θα ήθελαν να περνούν μόνο πού και πού από το γραφείο και το 54% ότι θα ήθελαν να μειώσουν έστω και λίγο την παρουσία τους). Οι λόγοι είναι μάλλον προφανείς. «Ενα τέτοιο μοντέλο βοηθάει στην πιο αποτελεσματική χρήση του χρόνου, σε μια καλύτερη ισορροπία με τις οικιακές εργασίες, ακόμη και στην προστασία του περιβάλλοντος λόγω μείωσης των ρυπογόνων εκπομπών», τονίζει η Μαρία Ραμίρεθ, διευθύντρια στρατηγικής στην ιστοσελίδα της ισπανικής εφημερίδας El diario.

Ηταν πάντως πολλοί κι εκείνοι που απάντησαν ότι η δημοσιογραφική δουλειά δεν είναι ακριβώς σαν τις άλλες. «Οι δημοσιογράφοι χρειάζονται τη φυσική επαφή για να ανταλλάσσουν ιδέες, να μοιράζονται εμπειρίες και να καινοτομούν», παρατήρησε ο Βενσάν Ζιρέ, διευθυντής της FranceInfo. «Η συντροφικότητα, το χιούμορ, ο αυθορμητισμός, η ανθρώπινη επαφή είναι αναγκαία πράγματα σε αυτή τη δουλειά», τόνισε ο Μπεν ντε Περ, διευθυντικό στέλεχος του Channel 4 News. «Η εργασία εξ αποστάσεως είναι πιο εύκολη για έναν έμπειρο δημοσιογράφο σε σχέση με κάποιον που είναι καινούργιος στη δουλειά», επισήμανε ένας δημοσιογράφος, για να του αντιτείνει ένας άλλος πως οι ψηφιακές σχέσεις είναι πιο απλές και φυσιολογικές για τους νέους που μεγάλωσαν στην εποχή του Διαδικτύου.

Ενα άλλο πρόβλημα με το smart working, που δεν έχει να κάνει βέβαια μόνο με τη δημοσιογραφία, αφορά την παραβίαση των ορίων ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο, ιδιαίτερα όταν κάποιος δεν έχει ένα ευρύχωρο σπίτι και είναι αναγκασμένος να δουλεύει σε έναν χώρο που είναι προορισμένος για άλλες χρήσεις. Υπάρχουν τέλος και τα προβλήματα που δημιουργεί η έλλειψη φυσικής επαφής σε χώρες όπου η δημοκρατία δεν είναι και τόσο ανεπτυγμένη. «Η μεγαλύτερη δυσκολία για εμάς στην Κολομβία είναι ότι οι σημαντικότερες πηγές μας φοβούνται να μας μιλούν από το τηλέφωνο γιατί θεωρούν ότι οι επικοινωνίες τους παρακολουθούνται από τις μυστικές υπηρεσίες», λέει ένας κολομβιανός δημοσιογράφος. «Εγώ προσωπικά δυσκολεύομαι να καταλάβω τι συμβαίνει στη χώρα όταν δεν μιλάω πρόσωπο με πρόσωπο με τις πηγές».

Μερικά πράγματα αλλάζουν έτσι στην άσκηση αυτού του επαγγέλματος και μερικά όχι. Αλλοτε η δημοσιογραφία ήταν ταυτισμένη με ουίσκι και τσιγάρα. Στη συνέχεια ήρθε η μόδα του open space, με γραφεία στη σειρά κι από πάνω τηλεοπτικούς δέκτες προγραμματισμένους σε διαφορετικά κανάλια. Και πάνω που θεωρήσαμε ότι αυτό ήταν το μέλλον, ήρθε η πανδημία για να ανατρέψει τα πάντα.

Αν κάτι δεν αλλάζει, αντιθέτως, είναι οι διώξεις του Τύπου στις δικτατορίες και η δυσπιστία των πολιτών απέναντι στον Τύπο στις δημοκρατίες. Το φαινόμενο αυτό στη χώρα μας είναι ιδιαίτερα έντονο: η προηγούμενη έρευνα του ινστιτούτου Ρόιτερς είχε δείξει ότι μόλις το 30% των Ελλήνων εμπιστεύονται τα μέσα που χρησιμοποιούν οι ίδιοι, ένα από τα μικρότερα ποσοστά σε όλες τις χώρες που μελετήθηκαν.

Τέλος εποχής; ΄Η είσοδος σε μια εποχή όπου οι περισσότεροι παίκτες δεν θα αντέξουν; Το προηγούμενο λοκντάουν στην Ελλάδα είχε ως αποτέλεσμα να μειωθούν οι κυκλοφορίες των εφημερίδων, αφού ο κόσμος δεν έβγαινε έξω και τα εισοδήματά του συρρικνώθηκαν. Η ανάκαμψη έγινε σταδιακά και δύσκολα. Με το δεύτερο λοκντάουν, ο κίνδυνος για μια νέα κατρακύλα είναι ορατός.