Κουμπούρα και κουλτούρα

Πριν ακριβώς από 60 χρόνια βρέθηκα στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, τελειόφοιτος φοιτητής της Φιλοσοφικής Σχολής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας και πτυχιούχος του Ωδείου Αθηνών και του Τμήματος Δραματικής Τέχνης (το Ωδείο Αθηνών ιδρύθηκε το 1871 και πρώτος δάσκαλος Δραματολογίας ήταν ο Γεώργιος Βιζυηνός). Τα χρόνια 1957 – 1960 ήταν τα αξέχαστα χρόνια που διδάχθηκα τη δραματική τέχνη από δύο αξεπέραστους και ιδρυματικούς δασκάλους του θεάτρου στον τόπο μας: τον Δημήτρη Ροντήρη και τον Γιάννη Σιδέρη. Το 1959, σπουδαστής ακόμη του Ωδείου, ήμουν μέλος του Χορού της τραγωδίας του Αισχύλου «Πέρσες» που, αφού έκαναν πρεμιέρα στον Πειραιά, όπου ο Ροντήρης είχε ιδρύσει το «Πειραϊκό Θέατρο», τον Απρίλιο του 1961 η παράσταση εκείνη, με πρωταγωνιστές την Ασπασία Παπαθανασίου και τον Νίκο Χατζίσκο, παίχθηκε στη Γερμανία, στο Βισμπάντεν, εγκαινιάζοντας μια σειρά παραστάσεων σε πολλές πόλεις της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Μεγάλης Βρετανίας, της Αυστρίας, της Ιταλίας.

Τον Οκτώβριο του 1960 περιοδεύσαμε στις ΗΠΑ με την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και τις τραγωδίες «Χοηφόροι» και «Ευμενίδες» της τριλογίας «Ορέστεια» του Αισχύλου. Αναφέρω αυτές τις προϋποθέσεις για να καταθέσω τις προσωπικές μου εμπειρίες από το πρώτο εκείνο ταξίδι στην Αμερική. Το ταξίδι τότε με το αεροπλάνο της ισραηλινής εταιρείας «Ελάλ» διαρκούσε 11 ώρες με μια στάση στο Λονδίνο. Δεν θα μείνω στην κύρια αιτία που μας έφερε στην Αμερική και την υποδοχή που είχε ο θίασος. Θυμίζω απλώς πως, όταν βρισκόμασταν στη Φιλαδέλφεια, ο Ροντήρης έλαβε πρόσκληση να πάει στο Προεδρικό Μέγαρο, στο ανεπίσημο γεύμα με τον πρόεδρο Κένεντι. Ο Κένεντι είχε τη φιλοδοξία να ιδρύσει στις ΗΠΑ Κρατικό Θέατρο, πράγμα που δεν έγινε έως σήμερα, γιατί αυτοί οι ευρωπαϊκοί θεσμοί δεν αρμόζουν στην ελεύθερη οικονομία της Αμερικής.

Ο σκοπός αυτών των αναμνήσεων δεν είναι το γεγονός μιας παράστασης αρχείου αρχαίου δράματος στη χώρα του Τένεσι Ουίλιαμς και του Αρθουρ Μίλερ, αλλά και του Ορσον Ουέλς και του Ελία Καζάν (σπεύδω να πω μόνο πως ο Καζάν ήταν προσωπικός φίλος του Ροντήρη). Σκοπός μου είναι να αναφερθώ στην εμπειρία ενός νέου Ελληνα που γεννήθηκε στην εποχή της δικτατορίας του Μεταξά, πήγε σχολείο στην Κατοχή, ως έφηβος υπέστη την τραγική εμπειρία του Εμφυλίου με πατέρα εξόριστο και ως απόφοιτος πανεπιστημιακής σχολής και ημικρατικής δραματικής έζησε την εποχή που πληρώνονταν δίδακτρα και αγοράζονταν τα βιβλία από το οικογενειακό πορτοφόλι. Υστερα από τέσσερα χρόνια (1964) ο Γεώργιος Παπανδρέου θα χάριζε στην πατρίδα τη δωρεάν Παιδεία.

Η πρώτη εντύπωση από τη Νέα Υόρκη, πρώτο σταθμό της περιοδείας, ήταν συνταρακτική. Στην Αθήνα, από όπου ξεκινήσαμε, το υψηλότερο κτίριο ήταν η «Μεγάλη Βρετανία» (!) και ο ποταμός Ιλισσός περνούσε, όπου είναι σήμερα η διαδρομή Μιχαλακοπούλου, Βασιλίσσης Σοφίας, Παναθηναϊκό Στάδιο, Καλλιρρόης, όπως έρρεε και τότε που ο Σωκράτης συζητούσε με τους εφήβους στον πλατωνικό διάλογο «Φαίδρο».

Βρεθήκαμε σε έναν άλλο κόσμο, τουλάχιστον σε αρχιτεκτονική, συγκοινωνίες, πάρκα, πολυκαταστήματα. Η πρώτη ψυχρολουσία ήρθε, όταν σε ξενοδοχείο της 5ης Λεωφόρου διαβάσαμε στην είσοδο πως απαγορεύεται η είσοδος σε μαύρους Αμερικανούς και ξένους! Πηγαίνοντας στο θέατρο («Σκάλα Θίατερ») διαπιστώσαμε πως και εκεί απαγορευόταν η είσοδος σε νέγρους πολίτες. Την ώρα που νέγρες καθαρίστριες σφουγγάριζαν την αίθουσα!

Από τη Νέα Υόρκη πετάξαμε στο Λος Αντζελες (πτήση μεγαλύτερης διάρκειας από την αντίστοιχη Αθήνα –  Νέα Υόρκη). Αλλα μεγέθη, άλλοι ρυθμοί, αλλά, δυστυχώς, οι ίδιες σε ανθρώπινο επίπεδο εμπειρίες. Στο Λος Αντζελες, με την εύνοια του κλίματος, υπάρχουν υπαίθριοι χώροι θεάματος – ακροάματος. Υπάρχει και το τσιμεντένιο αρχαίο θέατρο, ένα αμφιθέατρο περίπου όσο το Ηρώδειο. Εκεί παίξαμε. Ο ιμπρεσάριος που μας είχε προσκαλέσει και οργάνωνε τις εκδηλώσεις και τη διαμονή μας είχε και την οργάνωση της μουσικής εκδήλωσης του μεγάλου, νέγρου τραγουδιστή Νατ Κινγκ Κολ που θα μας διαδεχόταν το άλλο βράδυ, μετά τη δική μας παράσταση. Ο ιμπρεσάριος και των δύο θιάσων θέλησε να τιμήσει και τα δύο συγκροτήματα και είχε οργανώσει δεξίωση στο ξενοδοχείο που μέναμε εμείς, ο θίασός μας. Ετσι, ως τιμητικά προσκεκλημένοι, παρακολουθήσαμε την έξοχη συναυλία του μεγάλου τραγουδιστή (μάλιστα τότε πρωτοεμφανιζόταν η, αργότερα διάσημη τραγουδίστρια, κόρη του Νάνσι) και, μετά το τέλος, γυρίσαμε στο λόμπι του ξενοδοχείου μας, περιμένοντας να έρθουν οι αμερικανοί καλλιτέχνες. Κάποια στιγμή ακούσαμε καυγάδες στην είσοδο και διαπιστώσαμε πως η διεύθυνση του ξενοδοχείου δεν επέτρεπε την είσοδο σε έγχρωμους αμερικανούς πολίτες. Τους οποίους, βέβαια, υποκριτικά άκουγε στο ραδιόφωνο και στα πικάπ. Αλλά δεν έτρωγε και δεν έκανε παρέα μαζί τους!

Οταν βρεθήκαμε στο Σαν Φρανσίσκο, είχα φίλο που σπούδασε στο εκεί πανεπιστήμιο, του τηλεφώνησα και ήρθε το πρωί και θέλησε να με ξεναγήσει στο κάμπους και στις αίθουσες του Ιδρύματος. Ηταν Κυριακή, άρα δεν είχε μαθήματα, αλλά τα γήπεδα μπάσκετ, βόλεϊ, τένις, ποδοσφαίρου ήταν γεμάτα με αθλούμενους φοιτητές και καθηγητές. Ο φίλος με ξενάγησε στους διαδρόμους των γραφείων των καθηγητών. Και στις ταμπέλες με τα ονόματά τους μέτρησα και έξι με επτά Βραβεία Νομπέλ Φυσικής, Ιατρικής, Χημείας! Πολλά από τα ονόματα εμφανώς είχαν ασιατικό ή ισπανικό ήχο. Η ΑΛΛΗ Αμερική.

Ο φίλος μου, μεταπτυχιακός φοιτητής, που με ξεναγούσε μου εξήγησε πως το κάμπους ήταν μια μικρή, αλλά πλήρης και αυτόνομη κοινότητα. Είχε σινεμά, εστιατόρια, ξενοδοχεία για τους συγγενείς επισκέπτες, γήπεδα, πολυκαταστήματα, μουσεία. Αρα, μου εξήγησε, μπορείς να περάσεις τις σπουδές σου, χωρίς να φύγεις από την είσοδο του συγκροτήματος. Ο ίδιος μου ομολόγησε πως είχε μήνες να βγει και μόνο τώρα το έκανε για να με ξεναγήσει!

Στο Σικάγο μας επισκέφτηκαν, στο ξενοδοχείο «Χίλτον» όπου καταλύσαμε, ξαδέλφια της γυναίκας μου και, λόγω μιας ημέρας ελεύθερης που είχαμε, μας φιλοξένησαν στο σπίτι τους 60 μίλια μακριά σε μια επαρχιακή πόλη, έδρα κολλεγίου. Οταν ρωτήσαμε, αν ζουν και άλλοι Ελληνες εκεί, μας πληροφόρησαν πως κατοικούσαν τέσσερις οικογένειες, αλλά οι δικοί μας συγγενείς δεν τους συναντούσαν, παρά μόνο σε μια μικρή εκκλησία που ερχόταν κατά καιρούς ιερέας και τη λειτουργούσε. Ο λόγος που οι δικοί μας δεν τους πλησίαζαν ήταν, διότι δεν είχαν την ανάλογη οικονομική θέση, αφού, άκουσον άκουσον, πότιζαν μόνοι τους το γκαζόν, ενώ οι δικοί μας είχαν μαύρο κηπουρό!

Οταν ξαναγυρίσαμε στη Νέα Υόρκη, μας επισκέφτηκαν άλλοι συγγενείς που ζούσαν σε μια συνοικία κοντά στο Μπρούκλιν. Τους επισκέφτηκα και έμαθα πως βρίσκονταν σε αναζήτηση άλλου σπιτιού, ενώ αυτό που κατοικούσαν ήδη το πουλούσαν, διότι η γειτονιά τους είχε πέσει σε άλλο κοινωνικό επίπεδο, γιατί πονηροί (Εβραίοι, μας είπαν!..) μεσίτες έφερναν και ενοικίαζαν γειτονικά σπίτια σε έγχρωμους, έπεφταν οι τιμές και τα αγόραζαν φτηνά, αφού έδιωχναν τους νοικάρηδες και πουλούσαν πλέον τα διαμερίσματα ανακαινισμένα σε λευκούς.

Εκτοτε, 60 χρόνια μετά, τουλάχιστον ο Βορράς των ΗΠΑ έχει αλλάξει. Οχι, όμως, και ο Νότος και όχι, βεβαίως, οι μικρές επαρχιακές πόλεις. Θυμάστε πώς αντιμετώπιζε ακόμη και ο τόπος τον Ομπάμα και πώς τώρα τον υποψήφιο αντιπρόεδρό του Μπάιντεν.

Σε μια ορθόδοξη εκκλησία στο Λος Αντζελες, το υπόγειο του ναού, είχε διαμορφωθεί σε κάτι μεταξύ εστιατορίου και μπαρ. Μετά τη λειτουργία ή τις μεγάλες ορθόδοξες εορτές Πάσχα και Ευαγγελισμού κ.ά. στρώνονταν τραπέζια και γλεντάκια αλά ελληνικά, συχνά με το πικάπ να παίζει τσάμικα και ρεμπέτικα ή βαλσάκια του Χαιρόπουλου.

Σε ένα τέτοιο γλέντι κάποιος κάπως ενημερωμένος πατριώτης με σύστησε σε άλλους ως ηθοποιό και έκτοτε κανείς δεν με ξαναπλησίασε. Στη Νέα Υόρκη, όμως, όταν επισκεφτήκαμε μπαρ λογοτεχνών, ζωγράφων, ηθοποιών και μουσικών, η ενημέρωση και ο πλούτος ιδεών και απόψεων ήταν ανάλογος με το κλίμα στο Παρίσι, στο Βερολίνο, στο Λονδίνο και στο Μιλάνο. Με ένα μεγάλο ποσοστό έγχρωμων ή Λατινοαμερικανών. Οι δύο Αμερικές, της κουμπούρας και της κουλτούρας. Αφήνω στο περιθώριο τη μαστούρα. Αυτή είναι παγκόσμια.