Ανάμεσα στα πράγματα και τα φαινόμενα

Μιλώντας για ένα βιβλίο της Ελένης Λαδιά, το οποίο αναφέρεται στην ποίηση, δεν υπάρχει λόγος να αρχίσει κανείς με μια εισαγωγή για το πόσο σημαντική πεζογράφος είναι – από τις σπουδαιότερες σήμερα στον τόπο μας. Αλλά και σημαντική κριτικός, όπως δείχνει ο «Αγαπημένος του Οντος», που δεν είναι μια «προσέγγιση του ποιητικού έργου του Δημήτρη Παπαδίτσα», όπως το χαρακτήρισε κάποιος. Η λέξη προσέγγιση ως κριτικός όρος, ο οποίος χρησιμοποιείται κατά κόρον ακόμη και σήμερα, είναι, πιστεύω, ανεπαρκής για την κριτική εξέταση ενός λογοτεχνικού κειμένου και παραπλανητική όταν χρησιμοποιείται για την κριτική πραγμάτευση ενός κειμένου κριτικού· πολλώ μάλλον όταν το έργο αυτό αναφέρεται στον Δημήτρη Παπαδίτσα, από τους πιο διακεκριμένους ποιητές της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, και ακόμη περισσότερο όταν είναι μιας μελετήτριάς του που έχει αναπτύξει βαθιά και ουσιαστική σχέση με τον ποιητικό λόγο του Παπαδίτσα.

Ο Ανδρέας Καραντώνης, που δημοσίευσε το 1981 ένα βιβλίο για την ποίηση του Παπαδίτσα – το μόνο βιβλίο που έγραψε για ποιητή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς -, γράφει σε αυτό σαν να είχε προβλέψει τον ιδανικό αναγνώστη της ποίησης του Παπαδίτσα: «Η ποίηση υπάρχει και λειτουργεί κατά κύριο λόγο όταν κανείς τη γράφει ή τη διαβάζει. Ομως για να υπάρξει ολοκληρωτικά και με πλήρη απόδοση η ποίηση, είναι απαραίτητη η δημιουργία μιας προσωπικής επικοινωνίας, γραπτής ή προφορικής, ανάμεσα στους ποιητές, και γενικότερα ανάμεσα στους ανθρώπους που την ξέρουν καλά την ποίηση και τη ζουν με πάθος, γιατί τη θεωρούν σαν ύψιστο αγαθό. Η πιο ιδανική ποιητική επικοινωνία είναι αυτή η “ανταλλαγή” – η λεγόμενη “ποιητική συζήτηση”» (1).

Πιστεύω ότι η λέξη ανταλλαγή, για την οποία μιλά εδώ ο Καραντώνης, θα ήταν σωστότερη στην περίπτωση της «ποιητικής συζήτησης» του Παπαδίτσα με τη Λαδιά, αν το περιεχόμενό της οριζόταν με μια λέξη ακριβέστερη. Διότι η σχέση της Λαδιά με την ποίηση του Παπαδίτσα έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στη γνωριμία της με τον άνθρωπο Παπαδίτσα – ρόλο μετά από κάποια στιγμή αμοιβαίο, θέλω να πω σημαντικό και για τον ίδιο τον ποιητή, όταν γνωρίζουμε την επίδραση που είχε έκτοτε αυτή η σχέση στην ποίηση του Παπαδίτσα, καθώς η ποίησή του έγινε πιο μεταφυσική και οντολογική, επίδραση που δεν θα μπορούσε να προσδιοριστεί παρά με τη λέξη μέθεξη. Προϊόν αυτής της μέθεξης είναι τα δοκίμια που αποτελούν το βιβλίο της Ελένης Λαδιά «Ο αγαπημένος του Οντος».

«Κινήματα ψυχής»

Οι φιλοσοφικές γνώσεις μου δεν είναι επαρκείς, ώστε να τολμήσω να μιλήσω για το βιβλίο αυτό με τους όρους που φαίνεται να προκαλεί ο τίτλος του. Αλλωστε όλη η ποίηση, η λογοτεχνία και η τέχνη γενικά, επιχειρούν να ανιχνεύσουν το μυστήριο του Οντος, με τα υλικά μέσα που διαθέτουν (με τη γλώσσα, τους ήχους, τα χρώματα, τις πλαστικές μορφές). Και κυρίως με «τα κινήματα της ψυχής» των ποιητών και των κριτικών, για να θυμηθούμε τον Ανδρέα Κάλβο, τα οποία ενίοτε, όπως στην περίπτωση της Ελένης Λαδιά, τυχαίνει να συντονίζονται πλήρως με τα κινήματα της ψυχής του Δημήτρη Παπαδίτσα.

Θα αναφέρω ωστόσο μερικούς στίχους από το ποίημα του Παπαδίτσα με τίτλο «Η περιπέτεια» που δείχνουν ότι «τα κινήματα της ψυχής» του ποιητή, για τα οποία μίλησα, κυμαίνονται αδιάκοπα ανάμεσα στα αρχέτυπα των ιδεών και στις υλικές ενσαρκώσεις τους της εποχής του, ανάμεσα στα πράγματα και στα φαινόμενα των πραγμάτων.

Διαβάζω:

«Αν αύριο δεν πάω στην Κόρινθο

Θε μου πώς θα ιδώ σακατεμένα τα χέρια μου

Πώς θα υποφέρω σ’ όλη μου τη ζωή τα γοτθικά

καμπαναριά

…………………………………………….

Ετσι να φτάσω στην Κόρινθο μισός άνθρωπος μισός

διαδρομή

Και στη μέση άγριο μελίσσι θυμωμένο».

«Η Κόρινθος του Παπαδίτσα», γράφει η Νόρα Αναγνωστάκη, «μοιάζει άλλοτε με την Ιθάκη του Καβάφη που είναι τέρμα ζωής που καταξιώνεται από τη διαδρομή της, και άλλοτε με την Ιθάκη του Ομήρου που είναι τέρμα σκοπού: δηλαδή η επιστροφή στις βασικές ρίζες της ζωής, που η γραμμή του βίου πλησιάζοντας στο τέρμα της, αναζητεί, για να ενωθεί μαζί τους, κλείνοντας έναν πλήρη κύκλο υπάρξεως» (2).

Αυτή τη διαδρομή παρακολουθούμε με αμείωτο ενδιαφέρον στο βιβλίο της Λαδιά. Μια διαδρομή που, παρ’ όλες τις λοξές ματιές της στις υπώρειες και στις χιονισμένες κορυφές άλλων πεδίων της οντολογικής αναζήτησης, και αισθανόμενη τις ανάρμοστες με τους δικούς της πόθους τάσεις τους, αφήνει πίσω της τα γοτθικά καμπαναριά για να λουστεί στο φως των ελληνικών περίστυλων ναών και των ιερών υψωμάτων της Πάτμου. Η αποκαλυπτική εμπειρία των οποίων – το «πάτμιο βίωμα», όπως το αποκαλεί ο Παπαδίτσας – σημάδεψε καθοριστικά όχι μόνο τον ποιητή, αλλά και την Ελένη Λαδιά.

Ενα χωρίο από τα δοκίμια του «Αγαπημένου του Οντος» πιστεύω ότι εκφράζει απολύτως το πνεύμα του βιβλίου. Το απόσπασμα είναι από το κεφάλαιο στο οποίο η συγγραφέας μιλάει για την έννοια της αυτοαναίρεσης στο «Εν Πάτμω» ποίημα: «Στο “Εν Πάτμω” υπάρχει μια βαθιά, αποκρυσταλλωμένη μεταφυσική αγωνία. Ο νους είναι ακόμη νήπιος και μπροστά στο θαυμαστό του κόσμου, δεν ερωτά και αυτοπεριορίζεται. Ο θαυμασμός προς το απείρως μέγα εκφράζεται με σιωπή ή παραδοχή, ενώ προς το απείρως μικρό με μια διάθεση ταπεινότητας, που χαρίζει στη σύνθεση την επίφαση κάποιας χριστιανικότητας. Και αυτός ο διχαλωτός δρόμος που διανοίγεται στο “Εν Πάτμω”, διαγράφει τον αφορισμό του Κίρκεγκωρ πως “η μνήμη του κόσμου είναι η λήθη του Θεού και η μνήμη του Θεού η λήθη του κόσμου”. Στο “Εν Πάτμω” συντελείται η μνήμη του κόσμου, ενώ συνάμα δεν υπάρχει η λήθη του όντος. Παράλληλα όμως με την ανάπτυξη του θαυμασμού, αναπτύσσεται και η διάνοια. […]  Εδώ δεν θα λησμονηθεί εντελώς το θρησκευτικό βίωμα αλλά θα μεταπλασθεί σε οντολογικό, και ο Θεός με τις αντιφάσεις, τις αμοιβές και τις ανταποδόσεις, θα ταυτιστεί κατά τρόπο αριστοτελικό πλήρως με τα πάντα και θα γίνει αξίωμα οντολογικό» (3).

(1) Ανδρέας Καραντώνης, Προσωπικό. Με την ποίηση του Δ.Π. Παπαδίτσα. Γνώση, Αθήνα, 1981, σ. 18.

(2) Νόρα Αναγνωστάκη, Διαδρομή. Δοκίμια κριτικής (1960-1995). Νεφέλη, Αθήνα, 1995, σ. 64.

(3) Ελένη Λαδιά, Ο Αγαπημένος του Οντος. Αρμός, Αθήνα, 2020, σ. 42-43.

Ελένη Λαδιά
Ο Αγαπημένος του Οντος. Δοκίμια για την ποίηση
του Δ.Π. Παπαδίτσα
Αρμός, Αθήνα, 2020, σ. 221
Τιμή 12,60 ευρώ