Δεκαοκτώ χρόνια – και ίσως μια διχοτόμηση – μετά

Τέτοια μέρα, πριν από δεκαοκτώ χρόνια, ο ειδικός σύμβουλος του γ.γ. του ΟΗΕ Αλβαρο ντε Σότο κατευθυνόταν στο Προεδρικό Μέγαρο στη Λευκωσία, προκειμένου να επιδώσει στον τότε πρόεδρο της Κύπρου Γλαύκο Κληρίδη το Σχέδιο Ανάν.

Το Σχέδιο, η συνολική πρόταση του τότε γ.γ. του ΟΗΕ Κόφι Ανάν προς τους ηγέτες των δύο κοινοτήτων, Κληρίδη και Ντενκτάς, για τη λύση του Κυπριακού, ήταν ένα κείμενο 150 σελίδων, το οποίο μέχρι την τελική του μορφή και το Δημοψήφισμα του Απρίλη του 2004 – στο οποίο οι Ελληνοκύπριοι το απέρριψαν με 76% και οι Τουρκοκύπριοι το ενέκριναν με 64% – θα παρέμενε η πλέον πολυσυζητημένη αλλά και ολοκληρωμένη πρόταση λύσης του Κυπριακού στην Ιστορία. Μια πρόταση η οποία δαιμονοποιήθηκε όσο καμία άλλη επίσης, στο διάστημα που ακολούθησε την εκλογική ήττα – τρεις μήνες μετά την επίδοση του Σχεδίου – του Γλαύκου Κληρίδη και την άνοδο στην εξουσία του Τάσσου Παπαδόπουλου.

Σήμερα, με την ελληνοκυπριακή πλευρά να βρίσκεται κατά κοινή ομολογία στην χειρότερη μετά το 1974 θέση – λόγω κακών επιλογών του πρόσφατου παρελθόντος, αλλεπάλληλες απώλειες ευκαιριών, αλλά και αποτυχημένων σχεδιασμών της, βασισμένων περισσότερο σε ευσεβείς πόθους παρά στην όποια επαφή με την πραγματικότητα, το Σχέδιο Ανάν και κυρίως τα όσα οι Ελληνοκύπριοι θα λάμβαναν στη βάση του ως εδαφικά ανταλλάγματα και όχι μόνο, μοιάζουν με ονειρικές προσεγγίσεις στην επί του εδάφους – αλλά και στη θάλασσα πια – κατάσταση. Ειδικά σε μια χρονική στιγμή όπου η οριστική διχοτόμηση της Κύπρου είναι προ των πυλών και ακόμα και αυτή η Αμμόχωστος, το άλλοτε μοναδικό «σίγουρο» για επιστροφή τμήμα, λόγω του ειδικού της καθεστώτος και των ψηφισμάτων του ΟΗΕ, χάνεται όπως φαίνεται οριστικά.

Ιστορική συγκυρία για λύση
Οι περισσότεροι συνδέουν το Σχέδιο Ανάν με την απόρριψή του στις 24/04/2004, ωστόσο, η 11η Νοεμβρίου του 2002 ήταν, μέχρι το ναυάγιο, μια πολύ πιο ουσιαστική μέρα καθώς εκείνη τη στιγμή το Κυπριακό μπήκε σε οριστική τροχιά επίλυσης παράλληλα με την ένταξη της Κύπρου, ολόκληρης της Κύπρου, στην Ευρωπαϊκή Ενωση και σε μια χρονική περίοδο που η Τουρκία επιθυμούσε διακαώς την ένταξή της στην ΕΕ ή έστω την εμβάθυνση των σχέσεών της με την Ενωση. Ηταν ένα ορόσημο από το οποίο θα ξεκινούσε ένας διάλογος, ο οποίος θα επέφερε αρκετές βελτιώσεις προς όφελος της ελληνοκυπριακής πλευράς, αλλά και αλλαγές που δεν την ευνοούσαν, μέχρι την οριστικοποίηση του Σχεδίου στο Μπούργκενστοκ της Ελβετίας, πολύ αργότερα.

Το κριτήριο όμως για να το δει κανείς ήταν και παραμένει, ή μάλλον καθίσταται ακόμη περισσότερο στις μέρες μας, το σήμερα. Το πού βρισκόταν το Κυπριακό τότε και πού μπορεί, εάν μπορεί, να πει κανείς ότι βρίσκεται πια με την ελληνοκυπριακή πλευρά να σύρεται εκ των πραγμάτων σε μια πενταμερή διάσκεψη την ώρα που η Τουρκία δεν αποχωρεί από την ΑΟΖ της και στην οποία, πενταμερή, θα κληθεί να συζητήσει σενάρια που παραπέμπουν σε συνομοσπονδία, στην καλύτερη περίπτωση μάλιστα ή στην αποδοχή του de facto διαμοιρασμού της Κύπρου χωρίς καν ανταλλάγματα, εάν δεν το δεχθεί.

Τι επιστρεφόταν τότε
Εκεί ακριβώς είναι που πρέπει να στρέψει κανείς την προσοχή του. Γιατί, με το Σχέδιο Ανάν, το έδαφος το οποίο θα επιστρεφόταν στην ελληνοκυπριακή πλευρά θα ήταν γύρω στο 8% της συνολικής έκτασης της Κύπρου (64+8=72%) και στις τέσσερις εκδοχές του Σχεδίου μέχρι το Δημοψήφισμα, αλλά, το ποσοστό των προσφύγων που θα επέστρεφαν είχε ανέλθει (Σχέδιο Ανάν 3 και 4) στις 86.000, σχεδόν τους μισούς πρόσφυγες του 1974.

Το δε 8% δεν είναι μικρό μέρος στον χάρτη και ούτε αμελητέο, αφού περιελάμβανε την Αμμόχωστο, τη Μόρφου, όλη την Πράσινη Γραμμή και πολλά σημαντικά χωριά. Μάλιστα με ακριβείς ημερομηνίες για την παράδοση της κάθε περιοχής και ρητή δέσμευση επί τούτου. Κάτι που σήμερα είναι πλέον τραγικά αστείο να το φανταστεί κανείς ως σενάριο. Το ίδιο βέβαια ισχύει και για άλλα θέματα, όπως τα αποσπάσματα ελλήνων και τούρκων στρατιωτών που θα έμεναν μετά τη λύση, με τους δεύτερους να είναι 950 μόλις έναντι 30.000 – 40.000 που είναι σήμερα καθιστώντας την Κύπρο την πλέον στρατιωτικοποιημένη περιοχή του πλανήτη.

Υπήρχαν και αρνητικά
Το Σχέδιο Ανάν – και στις τέσσερις τροποποιημένες του μορφές στη διάρκεια των συνομιλιών μέχρι το 2004 – είχε σαφώς και αρνητικά στοιχεία, όπως το θέμα των εγγυήσεων της Τουρκίας, δυσλειτουργικά σημεία στη δομή του κράτους και άλλα. Είναι γεγονός αναντίλεκτο. Αλλά στο καθένα από αυτά ξεχωριστά ισχύει αυτό που ισχύει και σε όλα μαζί. Τι θα προτιμούσε κάποιος; Τις διαφωνίες λ.χ. που θα προέκυπταν – ίσως και όχι σε ένα νέο περιβάλλον, όπως μπορούσε να χτιστεί – σε ένα ενιαίο κράτος με σαφή απαγόρευση της απόσχισης στο Σύνταγμα ή μια έκρυθμη κατάσταση σε μόνιμη βάση με την Τουρκία να επιβάλλει διά της βίας, ελλείψει συμφωνίας αλλά και ενός κλίματος που θα το απέτρεπε, τους δικούς της όρους και με την ελληνοκυπριακή να υποχωρεί υπό την απειλή του πολέμου λόγω της μη λύσης του Κυπριακού; Τι μπορούσε να είχε διασφαλιστεί τότε και τι μπορεί – εάν μπορεί – να διασφαλιστεί σήμερα;

Η 11η Νοεμβρίου ήταν μια πολλά υποσχόμενη μέρα για την απαρχή μιας νέας εποχής, με προκλήσεις μεν, αλλά με την ειρήνη και τη συνεργασία μέσω της νέας κατάστασης στο νησί και των υδρογονανθράκων αργότερα, να λειτουργεί ως καταλύτης. Το «Οχι» που ζήτησε τελικά και πήρε η ελληνοκυπριακή πολιτική ηγεσία, ή το μεγαλύτερο μέρος της, έκλεισε και αυτό το παράθυρο. Πίσω από το οποίο ορθώνεται τώρα, μέρα με τη μέρα, ένα τείχος. Μόνιμο όπως όλα δείχνουν.