Ο δάσκαλος {LF}του ελληνικού {LF}μοντερνισμού

Εφυγε από τη ζωή στις επτά παρά δέκα το πρωί της Κυριακής. Ο Δημήτρης Φατούρος νοσηλευόταν στο Διαβαλκανικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης το τελευταίο δεκαπενθήμερο. Ηταν 92 ετών.

Ως αρχιτέκτονας και καθηγητής Αρχιτεκτονικής ο Δημήτρης Φατούρος (ο μεγάλος κύκλος φίλων τον ονόμαζε «Μίμη») κατείχε εξέχουσα θέση στη διαμόρφωση του ελληνικού μεταπολεμικού αρχιτεκτονικού μοντερνισμού, με πρωταγωνιστική, μάλιστα, εμπλοκή στη διεθνή συζήτηση για τον μετατοπιζόμενο ρόλο της αρχιτεκτονικής μέσα στους μεγάλους κοινωνικούς μετασχηματισμούς των τελευταίων δεκαετιών.

Γεννήθηκε στην Αθήνα τον Αύγουστο του 1928 και έως το 1940 η οικογένειά του περνά τα καλοκαίρια της κατά ένα μέρος στη Στεμνίτσα Γορτυνίας και κατά το άλλο στην Κηφισιά ή τη Γλυφάδα. «Δυο διαφορετικές εμπειρίες: η Κηφισιά είναι ένα μοναδικό αστικό, έντεχνο, καλλιεργημένο τοπίο υπαίθρου. Η Στεμνίτσα, όπου το ηλεκτρικό θα έρθει μετά το 1950, είναι μια άμεση επαφή με την αγροτική ζωή, τη φύση, την ιστορία και τον πολιτισμό του τόπου» γράφει ο ίδιος στο αυτοβιογραφικό του με τίτλο «Ατελές Χρονολόγιο» δημοσιευμένο στον κατάλογο της έκθεσής του στο Μουσείο Μπενάκη τον Σεπτέμβριο του 2009 σε επιμέλεια των Λόη Παπαδόπουλου και Σοφίας Τσιτιρίδου.

Το 1947 δίνει εξετάσεις για το Πολυτεχνείο και πετυχαίνει τρίτος στην Αρχιτεκτονική. Δείχνει ενδιαφέρον για τις παραδόσεις και τα εργαστήρια του Πικιώνη και του Χατζηκυριάκου – Γκίκα και τις θεωρητικές αναλύσεις του Μιχελή που μόλις είχε γυρίσει από ένα μακρύ ταξίδι στις ΗΠΑ. Τότε ακούει για πρώτη φορά από τον Πικιώνη και τον Χατζηκυριάκο – Γκίκα για το περιοδικό «Τρίτο Μάτι», το οποίο για εκείνον αποτελεί για χρόνια σταθερό σημείο αναφοράς. Το 1950 εργάστηκε ως εργοδηγός στο υφυπουργείο Ανοικοδόμησης στα πεδινά της Κοζάνης. Τα χωριά της Δυτικής Μακεδονίας, μετά τον Εμφύλιο, σε συνθήκες φτώχειας, απομόνωσης και καταστροφής, ο τόπος και οι άνθρωποι, είναι ένα μεγάλο μάθημα.

ΚΤΙΡΙΑ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΑ. Το 1952 βρίσκεται στους Δελφούς στην ομάδα των αποφοίτων από το Μετσόβιο Πολυτεχνείο του Πικιώνη, με τον Μιχάλη Παπαδόπουλο και τον Ντίνο Μιχαηλίδη να κάνουν έρευνα υλικών για το Ξενία. «Τότε, ο μύθος των Δελφών ήταν δυνατός και διάχυτος και η πλαγιά που κατέβαινε δίπλα στο γιαπί είχε κοκκινωπά χρώματα και ώχρες. Στον Πικιώνη άρεσαν αυτά τα χρώματα κι έτσι σκαρφαλώναμε στην πλαγιά και κατεβάζαμε χώμα. Είχαμε αγοράσει από το μαγαζί του χωριού ξύλινα γουδιά, μέσα εκεί τρίβαμε το χώμα για να γίνει σκόνη και ρίχναμε σε βαρέλια μαζί με κόλλα, νερό και ό,τι άλλο μπορούσαμε να βάλουμε μέσα για να κάνουμε χώμα. Μετά πήραμε μεγάλα στρατσόχαρτα και με αυτό το μείγμα αρχίσαμε να δοκιμάζουμε να βάφουμε. Αυτό δείχνει τη σχέση του σώματος. Είναι μια διαφορά συμπεριφοράς. Η νεότερη γενιά στην αρχιτεκτονική ούτε έχει ούτε πρέπει να έχει τέτοια εμπειρία. Η αρχιτεκτονική είναι ο τρόπος να ζουν οι άνθρωποι μαζί, να φυλάγονται από τις δυσκολίες του καιρού, να ερωτεύονται κρυφά, να σχεδιάζουν το πώς θα ζουν. Δεν μπορεί παρά να τα εκφράζει με υλικούς τρόπους. Με καθίσματα, με γραφεία, με θέατρα. Μετά το 1960 η εμφάνιση του άυλου κόσμου αλλάζει τις σχέσεις των σωμάτων» θα πει ο ίδιος στη συνέντευξη του στα «ΝΕΑ» στις 30-10-2018.

Η δεκαετία του ’60 ξεκίνησε με διδασκαλία αρχιτεκτονικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Το 1966 σταματά να ζωγραφίζει, διαλύει το εργαστήριο ζωγραφικής του, φεύγει για την Αμερική, όπου είναι επισκέπτης καθηγητής στο Yale ερευνώντας την αρχιτεκτονική και τη δημιουργικότητα. Μέρες της άνοιξης του 1967 ο Φατούρος έδινε διαλέξεις στα αμερικανικά πανεπιστήμια, ΜΙΤ, Columbia, Cornell, Washington University. Και τον Μάιο βρέθηκε «στο Μπέρκλεϊ, δώδεκα μόλις μέτρα μπροστά από τον Λούθερ Κινγκ» να ακούει την περίφημη αντιπολεμική ομιλία του για το Βιετνάμ. «Η μεγαλειώδης μεταβολή των συνθηκών της καθημερινότητάς μου έφτιαξε μία υγιή μυθολογία». To 1969 υποβάλλει παραίτηση από κοσμήτορας ως πράξη διαμαρτυρίας για τον διορισμό κυβερνητικού επιτρόπου στο Πανεπιστήμιο. Το 1980, μετά την Αμερική, το Παρίσι, το Λονδίνο, επιστρέφει για μόνιμη εγκατάσταση στην Ελλάδα και ανεβαίνει στη Θεσσαλονίκη. Στο ΑΠΘ οργανώνει το Τμήμα Βιομηχανικού Σχεδιασμού και εκλέγεται πρύτανης το 1983.

Στη δυναμική της ακαδημαϊκής του παρουσίας, στον ανανεωτικό ανακαθορισμό των ορίων της αρχιτεκτονικής και στην εξωστρέφεια των δημιουργικών πρωτοβουλιών του οφείλεται, κυρίως, η αναγνώριση της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΑΠΘ μεταξύ των καλών Αρχιτεκτονικών Σχολών διεθνώς, με χαρακτηριστική στιγμή την πρόσκληση του Φατούρου από τον Francesco Dal Co της Biennale της Βενετίας του 1991, μαζί με τη Σχολή της Θεσσαλονίκης, μεταξύ 20 Σχολών Αρχιτεκτονικής από όλο τον κόσμο. Μέχρι την αποχώρησή του από το ΑΠΘ, το 1996, ο Φατούρος δίνει στη Σχολή το στίγμα της και παραμένει το πρόσωπο κεντρικής ακαδημαϊκής αναφοράς της. Ως καθηγητής ο Φατούρος συμμετείχε στη δημόσια συζήτηση για την οργάνωση και την ανανέωση των δομών του Ελληνικού Πανεπιστημίου και με τη συμμετοχή του στον σχεδιασμό της κεντρικής πολιτικής για την Ανώτατη Εκπαίδευση ως γενικός διευθυντής Ανώτατης Εκπαίδευσης στην κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή το 1974, υπουργός Παιδείας στην κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου το 1993, υπερασπιζόμενος πάντα τον εκσυγχρονισμό των δομών του Πανεπιστημίου, στο ευνοϊκό τοπίο του νέου νόμου – πλαισίου για τα ΑΕΙ.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ. Το εφαρμοσμένο αρχιτεκτονικό του έργο αφορά σπουδαία παραδείγματα του ελληνικού μοντερνισμού – τόσο έργα δημόσιας παραγγελίας (κλειστό Κολυμβητήριο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων στον Πειραιά, Σχολικό Συγκρότημα Λαγκαδά, Εθνική Πινακοθήκη, Αρχαιολογικό Μουσείο Καβάλας, Αρχαιολογικό Μουσείο Φιλίππων, Πάρκο στα νερά της Αγίας Βαρβάρας στη Δράμα κ.ά.), όσο και ιδιωτικά έργα κατοικιών (κατοικία Καζάζη στη Θεσσαλονίκη, κατοικία Λάγια στο Μαρκόπουλο, κατοικία Τσουκαλά στην Αίγινα). Οπως και ειδικότερες μελέτες για έπιπλα και ειδικό εξοπλισμό για το ίδρυμα «Θεοτόκος» και σχεδίαση σκηνικών χώρων.

Το σύνολο του αρχιτεκτονικού μελετητικού του έργου παρουσιάστηκε σε δύο μεγάλες εκθέσεις στο Μουσείο Μπενάκη (2009) και στο Τελλόγλειο Ιδρυμα Τεχνών του ΑΠΘ (2010). Το ζωγραφικό του έργο, συνεχές και πυκνό μέχρι το 1966, σε εκθέσεις ατομικές και ομαδικές, εντός και εκτός Ελλάδας, στο σύνολό του παρουσιάστηκε από το ΜΙΕΤ σε μεγάλη αναδρομική έκθεση το 2017.