Η καταγωγή των ειδών

Αν ήμουν δημοσιογράφος στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και σε εποχή προεκλογικού αγώνα έπαιρνα τις συνήθεις, σε τέτοιες περιστάσεις, συνεντεύξεις από τους δύο υποψηφίους για το προεδρικό αξίωμα, θα άφηνα ως τελευταία ερώτηση, πριν κλείσω τη συνέντευξη, να αναφερθούν οι υποψήφιοι και να αναλύσουν μια έννοια που έρχεται από την αρχαία ελληνική δημοκρατία. Στις ΗΠΑ τιτλοφορούνται «Δημοκρατικό» και «Ρεπουμπλικανικό». Και οι δύο όροι έρχονται από τους δύο πανάρχαιους πολιτισμούς, την Ελλάδα και τη Ρώμη. Αλλά και ο λατινικός όρος είναι μετάφραση στη γλώσσα των αρχαίων δημοκρατικών ετών της Ρώμης του ελληνικού όρου. Αλήθεια, πόσοι σημερινοί νέοι (και αναφέρομαι σε όσους έχουν δεχθεί την εγκύκλιο εκπαίδευση της πατρίδας τους) μπορούν να ορίσουν, εκκινώντας από τη λέξη «Δημοκρατία» τι πράγματι ήταν αυτό το πολίτευμα που συνέλαβαν και άσκησαν τις δραστηριότητές του, βάσει των αρχών του, οι πρώτοι μελετητές και αργότερα οι πρώτοι πολιτικοί, κυρίως μετά την Αναγέννηση και ιδιαίτερα μετά την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση.

Και βέβαια δεν απουσιάζουν σήμερα, και στον κόσμο όλο και στον τόπο της γέννησής τους, οι μελετητές και, συχνά, βαθείς γνώστες των δημοκρατικών ιδεών και μεθόδων. Αλλά στην πράξη υπάρχει τόση νοθεία, τόση παραπλάνηση, αφού ακόμη και δικτατορίες της Μπανανίας οικειοποιούνται τον όρο «Δημοκρατία», ώστε χρειάζεται κάθε φορά η στέρεη παιδεία ενός λαού να επιστρέφει στις ρίζες. Και επιστρέφω στις ρίζες δεν είναι επιστρέφω στο παρελθόν, αλλά επιστρέφω στο παντοτινό. Δεν θέλω να πιστεύω πως η επαναφορά στα δημοκρατικά ιδεώδη ήταν, επειδή συνέπιπτε με τον ρομαντισμό, μια ρομαντική ιδέα απλώς. Εξάλλου, και ο ρομαντισμός υπήρξε στην αρχή μια επαναστατική πολιτική, κατ’ αρχάς, και πολιτισμική σύλληψη ενός νέου τρόπου ζωής. Υπάρχει κανείς σήμερα που να ισχυρίζεται πως η Αναγέννηση ήταν μια συντηρητική επιστροφή σε ξεπερασμένες αξίες και ήθη;

Υστερα από τη κατακυρίευση της Ευρώπης από τα στίφη των βαρβάρων που, μετά από τις πανδημίες, ήρθαν να πληρώσουν το κενό, πληθυσμιακό και πολιτισμικό, η Ευρώπη, και όσες χώρες, εκτός αυτής, δέχθηκαν, έστω και με τυραννικές μεθόδους, τα ιδεώδη της αρχαίας Ελλάδας και της Ρώμης, δημιούργησαν θεσμούς, αρχές, αξίες, ιδέες που παρέπεμπαν στις κλασικές εποχές. Οταν εφευρέθηκε η τυπογραφία, η Αγία Γραφή και ο Ομηρος ήταν τα κείμενα που τυπώθηκαν. Οι δύο θεμελιώσεις των νέων καιρών. Ηταν η εποχή που η έμμονη ιδέα της παιδείας και της πολιτικής, της τέχνης και της τεχνολογίας ήταν η Λογική. Οσο κι αν φαίνεται παράδοξο στη σημερινή τζιχαντιστική απειλή της Ευρώπης, η μεσαιωνική Ευρώπη οφείλει την παιδεία της στις πρώτες μεταφράσεις από τα αραβικά, παρακαλώ, του Αριστοτέλη. Τον Πλάτωνα, τον άλλο πυλώνα της ελληνικής σκέψης, οι Ευρωπαίοι τον γνώρισαν μετά την πρώτη κατάκτηση της Πόλης από τους σταυροφόρους και αργότερα, πληρέστερα, από τους βυζαντινούς λογίους που κατέφυγαν στη Δύση μετά την Αλωση.

Εκτοτε η Ευρώπη βρίσκεται ανάμεσα στον καρυοθραύστη Αριστοτέλης – Πλάτων, έως σήμερα, σαφώς έως αύριο. Το έχω ξαναγράψει εδώ πριν από χρόνια: κάποτε προκλητικά απευθύνθηκα σε Κρατική Βιβλιοθήκη της Ιαπωνίας και ζητούσα να με πληροφορήσουν τους τίτλους των βιβλίων που αναφέρονταν στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, πρωτότυπες μελέτες Ιαπώνων και μεταφράσεις από άλλες γλώσσες. Κατέφθασε με το ταχυδρομείο ρολό με τίτλους έργων χιλιάδων μέτρων!

Την εποχή που έλαβα μέρος στις εισαγωγικές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο, εξεταστέα ύλη της Ιστορίας ήταν όλα, χωρίς περικοπές, τα βιβλία Ιστορίας από την Α’ Γυμνασίου έως την Γ’ Λυκείου (τότε Στ’ Γυμνασίου). Εξι εγχειρίδια των 400 σελίδων το καθένα! Τώρα εξετάζεται στις εισαγωγικές εξετάσεις μέρος (καμιά εκατοστή σελίδες) από το εγχειρίδιο της Γ’ Λυκείου και αναφέρεται στην ευρωπαϊκή και την ελληνική Ιστορία του τέλους του 19ου αιώνα και μέρος του 20ού.

Το έγραψα κι αυτό στο παρελθόν: δίδασκα στο Τμήμα Θεατρολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, εκτός των άλλων, Κωμειδύλλιο, Δραματικό Ειδύλλιο και Επιθεώρηση. Υποχρεωτικά τα ενέταξα στο πολιτικό κλίμα της εποχής. Δύο ή τρεις φοιτητές του πρώτου έτους είχαν ακούσει και γνώριζαν κάτι για τον Τρικούπη και τον Δηλιγιάννη. Και κανείς για την ήττα του 1897 και την επιβολή του Μονοπωλίου. Αντε να κάνετε μάθημα για την Επιθεώρηση και τα νούμερα της εποχής, αλλά και τους λόγους φυγής από την πραγματικότητα με τη φουστανέλα, όταν η πολιτική της εποχής είχε απογοητεύσει τους πολίτες. Αντε να μιλήσεις για Γουδί και τον ερχομό του Βενιζέλου.

Τις παραπάνω, για πολλοστή φορά, σκέψεις μου της έφερε τυραννικά στο προσκήνιο η θλιβερή εικόνα του Πρύτανη της ΑΣΟΕΕ την ώρα που είχα στα χέρια μου ένα πραγματικά έξοχο βιβλίο ενός απροσδόκητου για το περιεχόμενό του συγγραφέα. Πρόκειται για ένα πόνημα 800 σελίδων με τίτλο: «Ενα διαφορετικό ταξίδι στο Αρχαιοελληνικό είναι και γίγνεσθαι (3000 π.Χ. – 31 π.Χ.)» του καρδιολόγου ενηλίκων και παίδων Βασιλείου Αθ. Τόλη (Εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΕΠΙΛΟΓΗ). Είναι, πράγματι, ένα εγχειρίδιο, δηλαδή ένα εργαλείο μύησης στην ελληνική ιστορία και κουλτούρα 3.000 ετών. Ο συγγραφέας στηρίζεται στην αυθεντία μελετών και πρωτότυπων αρχαίων κειμένων και στη βιβλιογραφία που παραθέτει πλησιάζουν τους 150 τίτλους. Δεν υπάρχει ούτε μία παράγραφος του πολυσέλιδου τόμου που σε κάθε τέλος σελίδων να μην αναφέρεται η πηγή που αντλήθηκε η πληροφορία ή η γνώμη αυθεντικών μελετών του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Παρ’ όλο τον φόρτο της αναφοράς, το βιβλίο παραμένει εγχειρίδιο μύησης στο αρχαίο πνευματικό κεφάλαιο προς χρήσιν του μέσου αναγνώστη. Αυτού του έλληνα πολίτη που στερήθηκε από την εγκύκλιο εκπαίδευση το θεμελιώδες για κάθε πολίτη δικαίωμα στην κατανόηση του κόσμου και της πατρίδας του, των αρετών και των λαθών, της δόξας και της καταισχύνης. Ποιος, πράγματι, συνειδητός πολίτης δεν χρειάζεται, πρωτίστως, να γνωρίζει τις ήττες της ιστορικής του πορείας, ώστε να είναι έτοιμος κάθε φορά να κατανοεί τις παγίδες και τις ίντριγκες φίλων και εχθρών.

Ο Β. Α. Τόλης, συνεχίζοντας την έξοχη παράδοση των ιατροφιλοσόφων που δόξασε ο Κοραής, παραδίδει στο ελληνικό κοινό και, κυρίως, στους δασκάλους και τους μαθητές μια λιτή, εμπεριστατωμένη, τίμια στις αξιολογήσεις της καταγραφή της πορείας του ελληνικού λαού που, προς πείσμα κάποιων ιστορικά ευνούχων, που κατέχουν και έδρες Ιστορίας στα Πανεπιστήμια, δίκην τσιρακίων του Πασά, διά πυρός και σιδήρου κατόρθωσε, όχι μόνο να επιβιώσει, αλλά, ακόμη και στις τραγικές του στιγμές, ακόμη και στα τραγικά του λάθη και τις ψευδαισθήσεις του, κατέθετε εμπειρίες που μεταποιούνταν σε γνώση, σοφία και με αυτές δίδαξαν, και συχνά γέννησαν, τέκνα ανεξάρτητα και πρωτότυπα.

Ο Ελύτης, στην απονομή του Βραβείου Νομπέλ, μιλώντας μετά τη βράβευση, κατέθεσε στο παγκόσμιο κοινό τις λέξεις του που είναι λέξεις-θεμέλια του παγκόσμιου πολιτισμού: ποίηση, πολιτική, μύθος, ρυθμός, μουσική, ηθική, φιλοσοφία, μαθηματικά, πόλις και έθνος.

Βασίλειος Αθ.Τόλης
Ένα διαφορετικό ταξίδι στο αρχαιοελληνικό είναι και γίγνεσθαι
Εκδ. Βιβλιοεπιλογή, 2019, σελ. 806
Τιμή 31,80 ευρώ