Πόλεμος πολιτισμών;

Μια σειρά από αποτρόπαιες πράξεις σε ευρωπαϊκές χώρες, που αποδίδονται σε δράστες που περιγράφονται ως «φανατικοί ισλαμιστές», επανέφεραν στην ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα το ερώτημα εάν έχουμε να κάνουμε με έναν «πόλεμο πολιτισμών».

Το σχήμα αυτό, στις διάφορες παραλλαγές του ήδη από την αρχική διατύπωσή του ως «σύγκρουση πολιτισμών» από τον Σάμιουελ Χάντινγκτον στη δεκαετία του 1990, λίγο – πολύ υποστηρίζει ότι είναι σε εξέλιξη μια αντιπαράθεση όχι πια ανάμεσα σε ιδεολογίες και πολιτικά συστήματα, αλλά ανάμεσα σε «πολιτισμούς», όπου από τη μια είναι η «Δύση» οριζόμενη ως ο συνδυασμός ανάμεσα στον Διαφωτισμό, τον καπιταλισμό και τον φιλελευθερισμό και από την άλλη κατά βάση το Ισλάμ (ο ίδιος ο Χάντινγκτον, βέβαια, έβλεπε ως αντίπαλο της «Δύσης» μια αναδυόμενη σύγκλιση ανάμεσα στο Ισλάμ και τον Κομφουκιανισμό).

Παρότι το σχήμα αυτό είχε εξαρχής κατηγορηθεί ως αναπαραγωγή μιας αποικιοκρατικής οπτικής του κόσμου και ιδιαίτερα απλουστευτικό (για παράδειγμα η σύγκλιση Κομφουκιανισμού και Ισλάμ ουδέποτε προέκυψε), εντούτοις υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλές, καθώς έδινε μια διάσταση πολιτισμική στην προσπάθεια κατοχύρωσης εκ νέου της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας σε έναν κόσμο όπου δεν υπήρχε πλέον το σοβιετικό φόβητρο και έπρεπε να βρεθεί ένα άλλο, ενώ νομιμοποιούσε την αναπαραγωγή της αποικιοκρατίας με τη μορφή των αντιμεταναστευτικών πολιτικών.

Το τελευταίο διάστημα το σχήμα αυτό επιστρέφει μέσα από μια ρητορική που αναδιατυπώνει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε μια «ευρωπαϊκή» παράδοση που περιλαμβάνει τον ορθολογισμό, το «κοσμικό» κράτος και έναν «δυτικό» τρόπο ζωής και από την άλλη τον «φανατισμό» του Ισλάμ, τη θεοκρατική αντίληψη, τη «ριζοσπαστικοποίηση» και τη μισαλλοδοξία. Ακόμη περισσότερο, πλέον διατυπώνεται σχεδόν ρητά η αντίληψη ότι η διαβίωση στο ευρωπαϊκό έδαφος θα απαιτεί από τα υποκείμενα να επιλέγουν τη «δυτική» πλευρά του δίπολου, διαφορετικά θα τίθενται εκτός των ορίων της αποδεκτής κοινωνικής συμπεριφοράς. Μάλιστα, στη Γαλλία η επίκληση του «ισλαμοαριστερισμού» ως νέου ιδεολογικού φαντάσματος διαμορφώνει και όρους διακινδύνευσης της ελευθερίας της έρευνας για κοινωνικούς επιστήμονες με απο-αποικιακή οπτική.

ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ. Ομως, ο «πόλεμος των πολιτισμών» είναι ένα σχήμα πολλαπλά σχηματικό, ανιστόρητο και επικίνδυνο. Η ταύτιση της Δύσης με την ανεκτικότητα δύσκολα μπορεί να σταθεί εάν αναλογιστούμε μια ιστορική διαδρομή που περιλαμβάνει την αποικιοκρατία, τον κρατικά ενορχηστρωμένο ρατσισμό και το Ολοκαύτωμα, ή όλες τις εκδοχές «δυτικού» θρησκευτικού φανατισμού (ενδεικτικό το πώς το my body, my choice αμφισβητείται σε ένα φάσμα «δυτικών» χωρών από τις ΗΠΑ μέχρι την Πολωνία). Η δε εικόνα του Ισλάμ που αναπαράγεται περιλαμβάνει συχνά μια καρικατούρα «φανατισμού» που καμία σχέση δεν έχει με την πραγματική ζωή των ανθρώπων που το ασπάζονται (και που αποτελούν το ένα τέταρτο του παγκοσμίου πληθυσμού), ενώ παραβλέπει ότι το Ισλάμ είναι κομμάτι του «ευρωπαϊκού πολιτισμού» εδώ και αιώνες. Και βέβαια η στερεοτυπική αυτή εικόνα επιτείνει μια συνθήκη αρνητικής διάκρισης εις βάρος του υπαρκτού και σημαντικού μουσουλμανικού πληθυσμού της Ευρώπης. Και όσο εάν αυτή η συνθήκη διακρίσεων (ή οι «δυτικές» ένοπλες επεμβάσεις) δεν μπορούν σε κανέναν βαθμό να θεωρηθούν δικαιολόγηση της βαναυσότητας, είναι ένας τρόπος να γίνουν κατανοητοί οι μηχανισμοί που τη γεννούν ή που, για να δώσουμε ένα άλλο παράδειγμα, απαντούν στο γιατί είχαμε συρροή εθελοντών από δυτικές χώρες στις τάξεις του Ισλαμικού Κράτους.

Και τα πράγματα κάνει χειρότερα ο τρόπος που σήμερα η εκ νέου ανάδειξη ενός ζητήματος «πολέμου των πολιτισμών» αποτελεί τη βασιλική οδό για την αποφυγή της αναμέτρησης με το πραγματικό πρόβλημα που είναι ότι στην Ευρώπη το ζήτημα ενός φάσματος διακρίσεων – ουσιαστικά η ενεργή επιβίωση της αποικιοκρατίας – εις βάρος τόσο των μεταναστών και των προσφύγων όσο και των ευρωπαίων πολιτών που δεν έχουν «ευρωπαϊκή καταγωγή» είναι υπαρκτό και αποτυπώνεται σε μια σειρά από παραμέτρους, από τις μεγάλες διαφορές στην κοινωνική κινητικότητα μέχρι – όπως τραγικά διαπιστώσαμε το τελευταίο διάστημα – αυξημένες πιθανότητες θανάτου από Covid-19, την ίδια στιγμή που ο γενικευμένος φόβος για τη «ριζοσπαστικοποίηση» απλώς επιτείνει τη στοχοποίηση αυτών των κοινοτήτων ως δυνάμει «επικίνδυνων τάξεων».

Με την Ακρα Δεξιά να έχει κερδίσει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες την ηγεμονία ως προς την πολιτική για το Μεταναστευτικό και το Προσφυγικό (τι άλλο δείχνει η λογική των φραγμών και το πλαίσιο της Κοινής Δήλωσης ΕΕ – Τουρκίας;), η τρέχουσα πολιτική επένδυση σε μια λογική «πολέμου των πολιτισμών» μπορεί να φαντάζει στα μάτια των εμπνευστών της ως μια απόπειρα το όλο ζήτημα να κρατηθεί – ως προς την πολιτική του διαχείριση – εντός «συνταγματικού τόξου», όμως αυτό δεν αναιρεί το πώς αντικειμενικά τροφοδοτεί πρακτικές και λογικές ισλαμοφοβίας.

Η Κόρδοβα θυμίζει…

Η Κόρδοβα θα θυμίζει για πάντα ότι για μια σημαντική περίοδο το Ισλάμ όχι μόνο αναπτύχθηκε στον «ευρωπαϊκό χώρο» αλλά συνέβαλε αποφασιστικά και καθοριστικά στη διαμόρφωση των όρων αυτού που συνηθίζουμε σήμερα να περιγράφουμε ως «ευρωπαϊκό πολιτισμό», συμπεριλαμβανομένης της φιλοσοφίας, σε πείσμα όλων των μετέπειτα κυρίαρχων στερεοτύπων που παραβλέπουν ότι το ίδιον της πραγματικής ιστορίας των πολιτισμών δεν είναι ο πόλεμος αλλά η αέναη ανταλλαγή στοιχείων.