Μαζί δεν κάνουμε και χώρια δεν μπορούμε

Ηταν ένα κανονικό χάσμα γενεών. Οι σκέψεις των γιαγιάδων, όποτε τύχαινε να ακούν τη λέξη «Γερμανία» μετά τον πόλεμο, επέστρεφαν αναπόφευκτα στις δύσκολες εποχές της Κατοχής, στον βαρύ χειμώνα του ’41 και στις εικόνες των εκτελεσμένων. Τους ήταν σχεδόν απόκοσμη η εικόνα των νεαρών τουριστών του ’60 και του ’70, με τα μακριά μαλλιά, τα παρδαλά πουκάμισα και τα σανδάλια φορεμένα με κάλτσες, που θαμπώνονταν εξίσου από την ομορφιά της Ακρόπολης και της χωριάτικης σαλάτας.

Για τα παιδιά τους, όμως, αυτή ήταν η μοναδική πραγματική εικόνα που είχαν για τη Γερμανία, μια χώρα που βίωσε την κατάρρευση του ναζισμού από την πλευρά του ηττημένου – τίποτα πάνω στους ξανθούς χίπηδες δεν θύμιζε τους Γερμανούς του σινεμά που κυνηγούσαν την Αλίκη Βουγιουκλάκη στην «Υπολοχαγό Νατάσα». Τουρίστες έδιναν αυτοί; Μετανάστες η Ελλάδα: η Δυτική Γερμανία ζητούσε φθηνά εργατικά χέρια για την ανοικοδόμησή της και αποτέλεσε μεταπολεμικά τον πρώτο προορισμό για όσους Ελληνες έφευγαν από τη χώρα για να βρουν μια καλύτερη ζωή στο εξωτερικό. Η ελληνική κοινότητα επεκτεινόταν και στην ανατολική πλευρά, καθώς τα παιδιά των αριστερών προσφύγων την επέλεγαν πολύ συχνά για τις σπουδές τους.

Οι σχέσεις των δύο χωρών λειάνθηκαν με σχετική ευκολία, καθώς πέρα από τις οικονομικές σχέσεις μεταξύ τους ήταν σαφές πως τα ετερώνυμα έλκονται. Οι Γερμανοί λάτρευαν την Ελλάδα για την αλέγκρα φύση της και τη βαριά της ιστορία, ενώ οι Ελληνες έβλεπαν στη Γερμανία μια κρατική δομή που δύσκολα θα αποκτούσαν και μια αυτοσυγκράτηση που οι ίδιοι δεν διέθεταν, όση προσπάθεια κι αν έκαναν. Η μεγάλη αξία της Ευρωπαϊκής Ενωσης ήταν πιο φανερή από ποτέ μέσα από τις ελληνογερμανικές διμερείς σχέσεις. Δύο χώρες με ελάχιστα κοινά μεταξύ τους, και οι δύο σε αναζήτηση της νέας τους ταυτότητας, βρέθηκαν κάτω από την ίδια κοινοτική ομπρέλα. Η Ελλάδα, η μοναδική συμμαχική χώρα που μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο πέρασε μια τόσο επώδυνη εμφύλια σύρραξη, στήριξε από την πρώτη στιγμή την επανένωση της Γερμανίας. Είχαν περάσει μόλις λίγα χρόνια από τότε που το ελληνικό κράτος είχε αναγνωρίσει την Εθνική Αντίσταση.

Αντίπαλος στην κρίση

Το 2010 ήταν το κρίσιμο σημείο καμπής. Ο τρόπος με τον οποίο η Γερμανία, που ήταν πια μια από τις μεγαλύτερες οικονομικές δυνάμεις της ευρωζώνης, αντιμετώπισε την κρίση χρέους, προκρίνοντας τη λιτότητα ως μοναδικό τρόπο επιβίωσης του ευρώ, έβγαλε στην επιφάνεια τα στερεότυπα που ένας λαός κρατάει φυλαγμένα για έναν άλλον. Με βάση μια ανάγνωση που διαβάστηκε αρκετά στις σελίδες των γερμανικών ΜΜΕ, οι Ελληνες ήταν τεμπέληδες, αργόσχολοι και κουτοπόνηροι, πίστευαν πως θα ζούσαν πάντα με δανεικά χωρίς να τους πάρει κανείς χαμπάρι. Με βάση τα συνθήματα στις ελληνικές πλατείες, οι Γερμανοί ήταν οι ανάλγητοι απόγονοι των ναζί, που είχαν βάλει στόχο να κυριαρχήσουν (οικονομικά αυτή τη φορά) στην Ευρώπη.

Στην Ελλάδα άλλαξε το αφήγημα που υπήρχε μέχρι τότε για τη Γερμανία. Οι ευρωπαίοι φίλοι και οι καλοί τουρίστες έγιναν από τη μια μέρα στην άλλη «δανειστές». Η νέα κατάσταση επισφραγίστηκε τον Οκτώβριο του 2011, στην επέτειο του «Οχι», όταν αγανακτισμένοι πολίτες (που αργότερα αποδείχθηκε πως ήταν χρυσαυγίτες) προπηλάκισαν τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας, φωνάζοντάς τον «προδότη». Ο τρόπος που διαστρεβλώθηκε η Ιστορία μοιάζει σήμερα τρομακτικός: ο Κάρολος Παπούλιας με δάκρυα στα μάτια υπενθύμιζε πως στα δεκαπέντε του πολεμούσε αντάρτης ενάντια στις γερμανικές δυνάμεις κατοχής. Στις διαδηλώσεις εκείνης της εποχής δεν άργησαν να εμφανιστούν οι πρώτες εικόνες της Ανγκελα Μέρκελ με χιτλερικό μουστάκι. Στις 9 Οκτωβρίου του 2012, σε μια ιστορική επίσκεψη στην Αθήνα, η γερμανίδα καγκελάριος δήλωνε πως ήρθε «ως εταίρος και ως φίλη της Ελλάδας. Θέλουμε και μπορούμε να τη στηρίξουμε».

Σχεδόν από το πουθενά, άνοιξε εκ νέου το ζήτημα των γερμανικών επανορθώσεων προς τα θύματα του ναζισμού, που από την πλευρά της Γερμανίας θεωρείται λήξαν από το 1960, όταν συμφώνησε με την Ελλάδα και την τότε κυβέρνηση της ΕΡΕ την καταβολή 115 εκατ. μάρκων, τα οποία ωστόσο δεν μοιράστηκαν ποτέ σωστά, ούτε σε όλους τους δικαιούχους – όπως σε αυτούς του Διστόμου, που δεν αναγνωρίστηκαν ποτέ επισήμως. Και μαζί με τις επανορθώσεις, η υπόθεση του περίφημου κατοχικού δανείου. Ακόμα και ψύχραιμες φωνές το θεωρούσαν διεκδικήσιμο, ενώ αν ρωτούσε κάποιος τους «σωστούς ανθρώπους», θα πειθόταν πως πρόκειται για ένα ποσό που η χώρα οφείλει να διεκδικήσει με το ζόρι, αρκετό για να καλύψει ολόκληρο το ελληνικό χρέος.

Η επιστροφή των λέξεων

Οι λέξεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είχαν ύπουλα εισχωρήσει στην καθημερινότητα. Οι «πατριώτες», οι «ξεπουλημένοι», οι «γερμανοτσολιάδες»: ακόμα και οι βρισιές που χρησιμοποιούσε η μια πλευρά για την άλλη τής απέδιδαν δόλο, συνεργασία με τον γερμανό εχθρό – με τον οποίο, ωστόσο, βρισκόμαστε ακόμα στο ίδιο ευρωπαϊκό στρατόπεδο. Στην επόμενη επίσκεψη της καγκελαρίου, το 2014, οι εικόνες της μυστακοφόρου Μέρκελ είχαν αυξηθεί, μαζί με τις κρεμάλες. «Go back μάνταμ Μέρκελ, go back κύριε Σόιμπλε, κυρίες και κύριοι της συντηρητικής νομενκλατούρας της Ευρώπης. Η Ελλάδα δεν είναι πειραματόζωο» έλεγε ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Σε λίγους μήνες ο Αλέξης Τσίπρας θα γινόταν πρωθυπουργός – η συνέχεια είναι γνωστή και στην Ελλάδα και στη Γερμανία.

Οταν τέλειωσαν οι αυταπάτες, άλλαξε και η οπτική. Αργά, αλλά σταθερά, η σχέση με τη Γερμανία και ο αντικατοπτρισμός της στις μεταξύ μας επαφές επέστρεψαν στο φυσιολογικό. Πλέον όλοι χρησιμοποιούν τη λέξη «εταίρος» χωρίς πρόβλημα, ενώ τα χαμόγελα ανάμεσα στη Μέρκελ και τον Τσίπρα έδειξαν ότι ακόμα και οι σχέσεις που μοιάζουν ανεπανόρθωτες μπορούν τελικά να διορθωθούν, έστω και ένα βήμα πριν από την καταστροφή. Δύσκολα πια βρίσκεις κάποιον στον δρόμο που θα πει ανοιχτά πως Ελλάδα και Γερμανία ανήκουν σε αντίπαλα στρατόπεδα. Σε αυτό, βέβαια, συνέβαλε το τέλος των μνημονίων, αλλά και η νέα στάση της Γερμανίας: είναι σαφές πως η Μέρκελ θέλει να μείνει στην Ιστορία ως η πολιτικός που έσωσε το ευρώ και την ΕΕ με κάθε κόστος, αλλά παράλληλα ενίσχυσε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση – η πρόταση για το Ταμείο Ανάκαμψης είναι από τις πιο γενναίες που έκανε ποτέ.

Ο παράγοντας Τουρκία

Η ένταση με την οποία η ελληνική πλευρά ζητεί τη στήριξη της Γερμανίας απέναντι στην τουρκική προκλητικότητα δείχνει πως πλέον, ύστερα από δέκα χρόνια, το Βερολίνο έχει επανέλθει στον παραδοσιακό του ρόλο. Μόνο σε έναν σύμμαχο γκρινιάζεις για την ξεχωριστή οικονομική σχέση που διατηρεί με τον αντίπαλό σου, μόνο από έναν σύμμαχο ζητείς να μεσολαβήσει για να διορθωθεί μια κατάσταση σαν αυτή που επικρατεί αυτή τη στιγμή στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Κάτι παρόμοιο συνέβη και το 2016, όταν η Γερμανία πρωτοστάτησε στη συμφωνία ΕΕ – Τουρκίας για το Προσφυγικό, την περίοδο η Αγκυρα άφηνε υπόνοιες για ανεξέλεγκτα κύματα μεταναστών. Και τότε το Βερολίνο είχε δράσει πυροσβεστικά υπέρ της.

Η σχέση της Γερμανίας με την Τουρκία είναι «διαχρονικά» ισχυρή, ειδικά τις πιο μαύρες εποχές της ευρωπαϊκής υπερδύναμης. Αυτή η ιστορική συμπόρευση δίνει την αφορμή στους συνωμοσιολόγους να «χτίζουν» πάνω σε σημερινούς υπάρχοντες διαύλους, οι οποίοι κυρίως έχουν να κάνουν με τον μεγάλο πληθυσμό τούρκων μεταναστών που έφτασαν τα προηγούμενα χρόνια στη Γερμανία, την πώληση όπλων και τις φθηνές εμπορικές συμφωνίες – μια σαν κι αυτή που, με την αρωγή της ελληνικής γραφειοκρατίας και αντι-επενδυτικής πολιτικής, «έδιωξε» το εργοστάσιο της Pitsos από την Ελευσίνα. Η αντίδραση του Βερολίνου, πάντως, στον τρόπο με τον οποίο ο Ερντογάν επιτέθηκε στον Εμανουέλ Μακρόν ενισχύει την εικόνα του συμμάχου: η Γερμανία του φαντασιακού όσων ακόμα βλέπουν φαντάσματα άλλων εποχών θα προτιμούσε την ουδετερότητα. Μπορεί οι κυρώσεις για τις κινήσεις Ερντογάν στη Μεσόγειο να είναι ακόμα έξω από τη συζήτηση στις Βρυξέλλες, όμως η επέκταση της ταξιδιωτικής οδηγίας για την Τουρκία, που επανέρχεται από τις 9 Νοεμβρίου, είναι μια ένδειξη.