American gothic

Ολα είναι στημένα σε έναν από τους σημαντικότερους πίνακες της αμερικανικής τέχνης. Η ποδιά της γυναίκας, για παράδειγμα. Το 1930 -αυτή είναι η εποχή στο «American gothic» του Γκραντ Γουντ – η τελευταία δεν θα μπορούσε να φοράει λαιμόκοψη ζιγκ ζαγκ. Το ομολόγησε κάποτε και το πραγματικό «μοντέλο» του πίνακα, η αδελφή του ζωγράφου, Ναν Γουντ: «Μου ζήτησε να ράψω ένα ρούχο με αυτό το σχέδιο που ήταν εκτός μόδας τότε, δεν το έβρισκες καν στα μαγαζιά. Τελικά το έκανα με ρετάλια απ’ τα παλιότερα φορέματα της μητέρας μου. Οταν κυκλοφόρησε ο πίνακας, το ζιγκ ζαγκ επανήλθε στη μόδα». Κι ύστερα είναι ο αχυρώνας δεξιά στο φόντο, αλλά και το δικράνι στο χέρι της πατρικής φιγούρας: ο κόσμος της καθημερινής βιοπάλης. Κι όμως, τη χρονιά που ο Γκραντ Γουντ ανακαλύπτει το θέμα του στο Ιλντον της Αϊόβα, ο αμερικανός πρόεδρος Χέρμπερτ Χούβερ διορίζει κλιμάκια σε όλη τη χώρα για να αντιμετωπίσουν τη «χειρότερη ξηρασία όλων των εποχών». Μόνο όταν η «πληγή» θα υποχωρούσε, το έργο θα υπενθύμιζε νοσταλγικά ότι κάποτε λίχνιζαν όντως άχυρα στην Αϊόβα.

Ο πίνακας ήταν καταδικασμένος να χωρίσει τους σχολιαστές του στα δύο. Ηταν μια ελεγεία στην αμόλυντη αμερικανική ύπαιθρο, τους θεματοφύλακες των πατροπαράδοτων αξιών και τον τοπικισμό; Ή μήπως το κορυφαίο δείγμα του ρετζιοναλισμού λειτουργούσε ως σάτιρα όλων των παραπάνω; Χειροκροτούσε ο Γουντ τους προπάτορες του τραμπισμού ή υποδείκνυε την εχθρικότητά τους προς το ξένο βλέμμα; Και γιατί αυτή η τρίαινα κόβει τον πίνακα συμμετρικά στη μέση ως σύμβολο της πουριτανικής ηθικής που αποκλείει τον κόσμο από τις κλειστές κοινότητες των μεσοδυτικών Πολιτειών;

Το μέσο είναι το μήνυμα και σ’ αυτόν τον πίνακα. Η ποικιλία της κριτικής συναντάει την αμφιθυμία του ζωγράφου απέναντι στα μοτίβα της αγροτικής Αμερικής. Αν αποτυπώνεται κάτι στο βλέμμα της γυναικείας φιγούρας δεν είναι η αυτοπεποίθηση των κλειστών οριζόντων, αλλά η αμφιβολία. Εκείνο το ρευστό συναίσθημα που συγκρατεί λίγο πριν απ’ τον λυγμό μια γυναίκα εγκλωβισμένη σε έναν κοινωνικό ρόλο ενώ η ίδια φλέγεται. Ο πίνακας, από την άλλη, γράφει η Sarah Vowell στο «New literary history of America» (Harvard University Press, 2009), «θέτει το ίδιο ερώτημα για τη χώρα που θέτει και για το ζευγάρι: υπονομεύεται η ανεπιτήδευτη, γήινη καλοσύνη των Ηνωμένων Πολιτειών από τον επιθετικό ζήλο του ιεροκήρυκα; Η απάντηση είναι: ναι».

Ο ΑΧΥΡΩΝΑΣ ΦΛΕΓΕΤΑΙ. Διόλου τυχαία πολλοί αμερικανοί πρόεδροι και οι πρώτες κυρίες τους πέρασαν με τη μέθοδο του κολάζ από τις παρωδίες του πίνακα. Ο Ντόναλντ Τραμπ με τη Μελάνια ήταν η πιο πρόσφατη προσθήκη στην ανακύκλωση της ποπ κουλτούρας και ο αντίκτυπος έφτανε στα ευήκοα ώτα ισχυρότερος από οποιαδήποτε άλλη συνθήκη: το 2016 το περιοδικό «Spectator» τους απεικόνισε αμίλητους και σφιγμένους μπροστά σε έναν αχυρώνα που καιγόταν. Αν το χαμένο κέντρο του πίνακα ήταν η αμφισβήτηση της μοναδικής αλήθειας και η συνεχής επέκταση των ορίων – το ζωογόνο κίνητρο για τους πιονέρους των ΗΠΑ -, ο Τραμπ δεν το υπερασπίστηκε ποτέ. Στην κόψη της δεύτερης τετραετίας – που, σύμφωνα με τις επικρατέστερες εκτιμήσεις, δεν θα έρθει ποτέ – βλέπει τον κόσμο μέσα από το γοτθικού ρυθμού κτίριο με τις κλειστές κουρτίνες, πίσω από το ζευγάρι του Γκραντ Γουντ. Ο ρεπουμπλικανισμός που εκφράζει, σημειώνει στο τρέχον τεύχος του New York Review of Books ο David Blight, απηχεί τις αξίες μιας νέας Συνομοσπονδίας. «Είναι εν μέρει τοπικιστική και σίγουρα αγροτική (ένας πληθυσμός που συρρικνώνεται). Και γνωρίζει τι μισεί: τις δύο Ακτές (σ.σ.: ανατολική και δυτική), τις πολυφωνικές πόλεις, την ισότητα του γάμου, συγκεκριμένα είδη φεμινισμού, την πολιτική ορθότητα (ορισμένες φορές δικαίως), τις “ελίτ” των πανεπιστημίων και γενικότερα τους “φιλελεύθερους”. Είναι ρατσιστική και μη δημοκρατική. Παραλλάσσει τα ίδια τα όρια της αμερικανικής ιστορίας υποκαθιστώντας την αριστεία και την επιστήμη με τον λεγόμενο “πατριωτισμό”. Χρησιμοποιεί την “αλήθεια” σαν όπλο καθιστώντας την τελικά χωρίς νόημα. Μας έχει φέρει σχεδόν σε ένα νέο 1860, μια εκλογική διαδικασία όπου οι Αμερικανοί ψήφισαν για δύο ριζικώς αντίθετα οράματα: υπέρ της δουλείας ή εναντίον της. Για την ώρα, αυτή η μειονοτική φωνή παλεύει για την ύπαρξή της μέσα σε μια ένωση προσπαθώντας να την κατακτήσει».

Ο Τραμπ θέλησε να εγκλωβίσει τις Πολιτείες στο σχήμα που επέλεξε ως θεματοφύλακας της αγνής, μονοδιάστατης Αμερικής. Σαν ιεροκήρυκας που κραδαίνει τη Βίβλο, αλλά μιλάει τη γλώσσα των πιστολέρο μέσα σε σαλούν. Θέλησε να κρατήσει για πάντα το δικράνι. Αλλά δεν μπόρεσε να υπερασπιστεί το δικαίωμα των ΗΠΑ στις αντιφάσεις που τις γέννησαν. Δεν μπόρεσε να εκφράσει τη «μία χώρα από τους πολλούς». Το δικό του Αmerican gothic είχε εύκολη ερμηνεία: η Αμερική άρχιζε και τελείωνε στον αχυρώνα του Τραμπ.