Η αθηναϊκή δημοκρατία σε κίνδυνο

Σύμφωνα με τις επικρατέστερες εκτιμήσεις, ο Πλάτων γράφει τον «Γοργία» μετά το 387 π.Χ. Είναι η χρονιά που, επίσης σύμφωνα με τις πλέον βάσιμες εκτιμήσεις, ο 40χρονος τότε φιλόσοφος ιδρύει την Ακαδημία. Μέχρι τότε έχει ταξιδέψει στη Σικελία, όπου γνωρίζει τις απόψεις των Πυθαγορείων, οι οποίοι είχαν αρχίσει να οργανώνονται σε σχολή από τον Ταραντίνο Αρχύτα. Το στοιχείο αυτό επικαλείται ο ομότιμος καθηγητής Αρχαίας Φιλοσοφίας Παύλος Καλλιγάς στην εισαγωγή τού «Γοργία» (εκδ. Στιγμή, 2020), μιας μετάφρασης που κρατάει από παλιά αλλά ολοκληρώθηκε στη διάρκεια του πανδημικού αυτοεγκλεισμού, με την επιμέλεια των εκδόσεων Στιγμή του Αιμίλιου Καλιακάτσου: «Η επίκληση των μαθηματικών σε διάφορα καίρια σημεία του διαλόγου υποδεικνύει την ανάπτυξη από μέρους του Πλάτωνα ενός ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για τον συγκεκριμένο επιστημονικό κλάδο… Θεωρώ αδιανόητο η επαναλαμβανόμενη αυτή προσφυγή του σε πρότυπα και μεθόδους που αντλούνται από τον χώρο των μαθηματικών να μη σχετίζεται με την επαφή που γνωρίζουμε ότι είχε στη Σικελία…». Δεν είναι το μόνο «δάνειο» που ο αθηναίος φιλόσοφος παίρνει από την πυθαγόρεια σκέψη. Ο E.R. Dodds, δεινός μελετητής του Πλάτωνος, επισημαίνει στο «The Greeks and the irrational» (University of California Press) συγκεκριμένα χωρία του «Γοργία» συνδέοντάς τα με την πυθαγόρεια θεώρηση: «Εχω ακούσει κάποιον από τους σοφούς να λέει ότι εμείς είμαστε τώρα πεθαμένοι, και ότι το σώμα είναι ο τάφος μας, και ότι το μέρος της ψυχής στο οποίο βρίσκονται εγκατεστημένες οι επιθυμίες είναι στην πραγματικότητα αυτό που μπορεί να μεταπείθεται και έτσι να μεταπίπτει πάνω – κάτω…» (στη μετάφραση του Π. Καλλιγά).

Ο διάλογος ξεκινάει με έναν «αποκλεισμό» της εξωτερικής πραγματικότητας και μια είσοδο στον «εμπόλεμο» χώρο της συλλογιστικής. «Να πώς λένε, Σωκράτη, ότι πρέπει κανείς να πηγαίνει στον πόλεμο και στη μάχη!» είναι τα πρώτα λόγια που ακούγονται από τον νεαρό Αθηναίο Καλλικλή, που συνοδεύει τον αθηναίο σοφό. Οι δυο τους θα καταφθάσουν στον εσωτερικό χώρο όπου θα διεξαχθεί ο διάλογος, αφού πρωτύτερα «χασομέρησαν στην αγορά». Οπως και σε άλλους πλατωνικούς διαλόγους, υπονοείται η αντίθεση ανάμεσα στον κόσμο της καθημερινής πρακτικής και της φιλοσοφίας, στον οποίο οφείλουν να προσχωρήσουν οι συνομιλητές. Φαινομενικά η εκκίνηση δίνεται με τον ορισμό της ρητορικής τέχνης, την οποία αναζητά ο Σωκράτης. Προφανώς τα νήματα για την κατεδάφιση αυτής της τέχνης κινεί ο Πλάτων, καθώς πίσω από τη ρητορική βλέπει το πολιτικό κλίμα της αθηναϊκής δημοκρατίας – μιας δημοκρατίας που βάδιζε προς την έκπτωση (κάποια στιγμή θα χαρακτηρίσει τη ρητορική «είδωλο ενός μέρους της πολιτικής», μια αναπαράσταση της πρωταρχικής Ιδέας που ξεφτίζει στον κόσμο της πραγματικότητας). Ο μαθητής του Σωκράτη θεωρούσε τη ρητορική «ως ένα εξαιρετικά επικίνδυνο όπλο το οποίο μπορούσε να έχει καταστρεπτικές συνέπειες στα χέρια ανθρώπων που δεν θα διέθεταν την απαιτούμενη γνώση ή παιδεία και θα ενεργούσαν παρακινούμενοι από κακεντρέχεια ή υστεροβουλία», σημειώνει στην εισαγωγή ο Π. Καλλιγάς. Και συμπληρώνει: «Ηταν απαραίτητο για τον Πλάτωνα να αποσαφηνίσει τη ριζική διαφοροποίησή του…, οριοθετώντας τη ρητορική και υποδεικνύοντας με ακρίβεια τις ουσιαστικές διαφορές που τη διαχωρίζουν από τη φιλοσοφία… Σε ένα δημοκρατικό καθεστώς όπως αυτό της Αθήνας, η ρητορική ικανότητα αποτελούσε ισχυρότατο όπλο στα χέρια ενός πολιτικού, προκειμένου αυτός να διαμηνύσει ή και να επιβάλει τις απόψεις του στις λαϊκές συνελεύσεις». Στην εξέλιξη του διαλόγου, βέβαια, θα αναδειχθεί ο πραγματικός σκοπός που διαπερνά σαν υπόγειο ρεύμα τις στιχομυθίες: εκτός άλλων, η ανάδειξη της αλήθειας και της φαινομενικότητας και, τελικά, η επιλογή του ορθού τρόπου ζωής για να φτάσει ο πολίτης στη μέγιστη δυνατή ευτυχία.

Ο Σωκράτης του «Γοργία» είναι ο Σωκράτης της ειρωνείας, που προσπαθεί να φέρει στο ξέφωτο τους συνομιλητές του. Είναι μια ειρωνεία, όπως πάντα, παιγνιώδης και όχι περιπαικτική. Οταν συστήνει στον Πώλο, τον προπετή μαθητή του Γοργία, να περιορίσει τη μακρολογία του, ο νεαρός αντιδρά με ένα λογικό άλμα, που δεν έχει να ζηλέψει σε τίποτε τα σημερινά των τηλεοπτικών πάνελ: «Τι δηλαδή; Δεν έχω το δικαίωμα να λέω ό,τι θέλω;». Για να πάρει τη – μάλλον πληρωμένη – απάντηση του Σωκράτη, η οποία δεν έχει να ζηλέψει σε τίποτε μια φλεγματική διατύπωση: «Θα ήταν πραγματικά φοβερό, καλέ μου άνθρωπε, ερχόμενος στην Αθήνα όπου υπάρχει ελευθερία λόγου περισσότερη απ’ όλα τα μέρη της Ελλάδας, εσύ μόνον να είχες την ατυχία να τη στερηθείς». Λίγο παρακάτω δεν θα διστάσει να εκμεταλλευτεί το λογοπαίγνιο που του παρέχει το ίδιο το όνομα του συνομιλητή του: «Τούτος εδώ ο Πώλος είναι νέος και παρορμητικός σαν πουλάρι!» («Πώλος δε όδε νέος εστί και οξύς»).

Εχει, όμως, και ένα άλλο χαρακτηριστικό ο Σωκράτης του «Γοργία» – σημαντικότερο. Δεν διαπνέεται από τη θρυλική αγνωσία και απορία, όσο από μια αυτοπεποίθηση για τις απόψεις που καταθέτει, τις οποίες εδώ υπερασπίζεται με θέρμη και αταλάντευτη πίστη. «Ωστε λοιπόν εσύ θα προτιμούσες να αδικηθείς από το να αδικήσεις;» τον ρωτάει ο Πώλος (474 b5). «Και εσύ και όλοι οι άλλοι» έρχεται η τελεσίδικη απάντηση του Σωκράτη, που σε πρώτη ανάγνωση προκαλεί έκπληξη στον αναγνώστη, τον εξοικειωμένο με τον απορητικό και «μαιευτικό» στοχασμό του αθηναίου σοφού. Κι όμως, σχολιάζει ο Π. Καλλιγάς, επικαλούμενος τον Gregory Vlastos («Socratic Studies», 1994), η απάντηση αυτή «θεμελιώνεται στη βασική και ενδόμυχη πεποίθησή του ότι οποιοσδήποτε έχει μια εσφαλμένη άποψη για ηθικά ζητήματα, θα έχει οπωσδήποτε ταυτόχρονα και άλλες, αληθείς πεποιθήσεις, οι οποίες θα συνεπάγονται την άρνηση της εσφαλμένης εκείνης άποψης». Αλλωστε, ο Σωκράτης μία και μόνο έννοια δεν υποβάλλει στη βάσανο της έρευνας, τουλάχιστον στους πρώιμους διαλόγους. «Στους σωκρατικούς διαλόγους του Πλάτωνα βλέπουμε παντού έναν άνθρωπο που διαρκώς χρησιμοποιεί τη “γνώση” για να εξηγήσει άλλα πράγματα, χωρίς όμως έστω και μία φορά να επανέλθει στον όρο αυτό, για να τον υποβάλει στην τακτική του ερώτηση “Τι είναι…;”» γράφει ο G. Vlastos στις «Πλατωνικές μελέτες» (Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τραπέζης, μτφ. Ιορδάνης Αρζόγλου, 2000, σ. 299). Στη διερεύνηση αυτή θα αφοσιωθεί, ωστόσο, στον μεταγενέστερο «Θεαίτητο».

Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ. Η εναλλαγή των αποχρώσεων ανάμεσα σε έννοιες όπως «γνώσις», «πίστις» και «επιστήμη» είναι συνεχής μέσα στον διάλογο. Και το ίδιο επισημαίνει για τις λέξεις «ευδαιμονία», «ηδονή», «αγαθός» και «καλός» ο Π. Καλλιγάς, οι μεταφραστικές λύσεις και ο σχολιασμός του οποίου καθιστούν την πρόσβαση στο έργο ευκολότερη. Ο αναγνώστης χρειάζεται τις υποδείξεις του ώστε να κατανοήσει, για παράδειγμα, πότε ο Πώλος χρησιμοποιεί στομφώδη βερμπαλισμό ή πότε ο Σωκράτης διακρίνει μεταξύ βέβαιης γνώσης (μάθηση ή επιστήμη) και απλής πεποίθησης (πίστη ή δόξα). Εκπεφρασμένος στόχος του μεταφραστή, άλλωστε, είναι «να καταστήσει το έργο προσιτό στο ευρύτερο κοινό», γι’ αυτό και η απόδοση αντιστοιχεί στον σεβασμό του πρωτοτύπου, όπου κυριαρχεί ο τόσο εκτενής ευθύς λόγος. Ο μεταφραστής, εξάλλου, σεβάστηκε το γεγονός ότι ο Πλάτων «αποφεύγει να εισαγάγει ή να μεταχειριστεί τεχνική ορολογία, προτιμώντας να αφήσει τη γλώσσα του να διατηρεί τη ρευστότητα και τη νοηματική ελαστικότητα της καθημερινής συνομιλίας». Σε ορισμένα σημεία μάλιστα απομακρύνεται και εκείνη η εντύπωση του A.E. Taylor ότι «ο διάλογος, με όλο το ηθικό του μεγαλείο, παραείναι μακροσκελής: “αργοκυλά”» («Πλάτων – ο άνθρωπος και το έργο του», μτφ. Ιορδάνης Αρζόγλου, ΜΙΕΤ, 2000, σ. 138). Κατά την αυθαίρετη επιλογή του «Βιβλιοδρομίου», η έκδοση ανήκει στις σημαντικές της χρονιάς. Και προς αυτό συνηγορεί η τυπογραφική φροντίδα που έλαβε ο τόμος από τον Αιμίλιο Καλιακάτσο. Αν πρόκειται μάλιστα να προμηθευτείτε το βιβλίο, αξίζει να επισκεφθείτε τον εκδοτικό οίκο Στιγμή, όπου οι τίτλοι στα ράφια συντονίζονται με την αισθητική και τον «τρόπο» μιας παλιάς τέχνης.

Πλάτωνος Γοργίας
Εισαγωγή – μετάφραση – σχόλια Παύλος Καλλιγάς
Εκδ. Στιγμή (Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων), σελ. 338
Τιμή 19 ευρώ

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

Το καλύτερο, όχι το πιο απολαυστικό

Σωκράτης: Θεωρώ ότι είμαι ένας από τους λίγους Αθηναίους, για να μην πω ο μόνος από τους τωρινούς, που επιχειρώ να ασκήσω την αληθινή πολιτική τέχνη και να ενεργώ πολιτικά. Και αυτό επειδή τα λόγια που λέω κάθε φορά δεν αποσκοπούν στο να ευχαριστήσουν, αλλά σε αυτό που είναι το καλύτερο, όχι στο τι είναι πιο απολαυστικό. Και επειδή δεν θέλω να κάνω αυτά που με παρακινείς, «εκείνες τις άχρηστες λεπτολογίες», δεν θα έχω τι να πω στο δικαστήριο. Μου έρχονται πάλι τα λόγια που είπα στον Πώλο. Διότι θα κριθώ όπως θα κρινόταν κάποιος γιατρός από ένα δικαστήριο παιδιών και κατηγορούμενος από έναν ζαχαροπλάστη. Φαντάσου πώς θα υπερασπιζόταν τον εαυτό του ένας τέτοιος άνθρωπος, εφόσον είχε συλληφθεί κάτω από παρόμοιες συνθήκες, αν τον κατηγορούσε κανείς λέγοντας: «Ε, παιδιά, ετούτος ο άνθρωπος σας έχει κάνει πολλά κακά, και σε εσάς τους ίδιους και στους νεότερους από εσάς, κάνοντάς σας να υποφέρετε με τομές και εγκαύματα, με δίαιτες και τους αποπνιγμούς που σας προκαλεί, δίνοντάς σας να πιείτε πικρά υγρά και εξαναγκάζοντάς σας να πεινάτε και να διψάτε, όχι όπως εγώ που σας προσφέρω πολλές και απολαυστικές και πολλών λογιών λιχουδιές». Τι νομίζεις ότι θα είχε να πει ένας γιατρός που θα βρισκόταν σε τέτοια δυσάρεστη θέση; Αν έλεγε την αλήθεια, ότι «εγώ σας τα έκανα αυτά, παιδιά μου, για χάρη της υγείας», πόσο θαρρείς ότι αυτού του είδους οι δικαστές θα αντιδρούσαν κραυγάζοντας; Οχι πολύ;
Καλλικλής: Ισως.
Σωκράτης: Ετσι πρέπει να νομίζεις. Δεν θεωρείς ότι αυτός θα βρισκόταν σε πλήρη αμηχανία ως προς το τι να πει;
Καλλικλής: Ασφαλώς.
Σωκράτης: Εχω επίγνωση, λοιπόν, ότι κάτι τέτοιο θα πάθω και εγώ αν οδηγηθώ στο δικαστήριο. Γιατί δεν θα έχω να τους διατυμπανίσω κάποιες ηδονές που τους προσέφερα, τις οποίες αυτοί τις νομίζουν για ευεργεσίες και ωφέλειες, ενώ εγώ δεν ζηλεύω ούτε αυτούς που τις παρέχουν, ούτε εκείνους που τις δέχονται. Ούτε θα μπορώ να διακηρύξω την αλήθεια, αν κάποιος με κατηγορήσει ότι διαφθείρω τους πιο νέους κάνοντάς τους να απορούν, ή ότι κακολογώ τους μεγαλύτερους λέγοντας πικρά λόγια γι’ αυτούς, είτε κατ’ ιδίαν είτε δημόσια, λέγοντας ότι «όλα τούτα εγώ τα λέω και τα πράττω δίκαια, άνδρες δικαστές» – για να χρησιμοποιήσω τη δική σας διατύπωση – ή οτιδήποτε άλλο. Οπότε, ενδεχομένως, θα υποστώ ό,τι μου τύχει.
Καλλικλής: Και σου φαίνεται λοιπόν, Σωκράτη, ότι είναι ωραίο ένας άνθρωπος που βρίσκεται σε μια τέτοια θέση μέσα στην πόλη να είναι σε αδυναμία να βοηθήσει τον εαυτό του;
Σωκράτης: Ναι, Καλλικλή, εφόσον έχει εκείνο και μόνο, το οποίο εσύ συμφώνησες πολλές φορές ότι πρέπει να κατέχει: αν έχει βοηθήσει τον εαυτό του έτσι ώστε ούτε να έχει πει ούτε να έχει κάνει κάτι άδικο, είτε απέναντι σε ανθρώπους είτε σε θεούς […]

Μετάφραση: Παύλος Καλλιγάς