Συνεχή αδιέξοδα

Ο πατέρας μου ήταν φιλόλογος και δίδαξε σε σχολεία της Μακεδονίας, του Πειραιά, της Λοκρίδας, της Φθιώτιδας και, τέλος, ως γυμνασιάρχης των Αθηνών. Ημουν ένα τυχερό παιδί της ελληνικής επαρχίας του Εμφυλίου, ως μαθητής και της λεγόμενης Ανασυγκρότησης, που είχα στη στενή, φτωχή πνευματικά περιφέρεια μια μεγάλη βιβλιοθήκη. Δεν θα αναφερθώ στο πώς από νωρίς μυήθηκα στη μεγάλη, παγκόσμια λογοτεχνία. Θέλω να μείνω στα εκπαιδευτικά βιβλία αυτής της βιβλιοθήκης. Θα μου πείτε πως είναι θέμα επαγγελματικής προίκας ένας δάσκαλος να έχει μια ικανή τράπεζα ιδεών, ηθών, ύφους και ιστορικής ανεξιθρησκίας για να μπορεί να σταθεί στην αίθουσα. Η πείρα μου, πενήντα χρόνια δάσκαλος σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, κρατικής, ιδιωτικής, φροντιστηριακής και σεμιναριακής, έχει να μαρτυρήσει πως αρκετοί δάσκαλοι περιορίζονται στο «εγκεκριμένο» επίσημο εγχειρίδιο και δεν αφιερώνουν ούτε μία ώρα την εβδομάδα να πλουτίσουν τη γλώσσα τους, άρα και τις μεθόδους και τις στρατηγικές της διδασκαλίας, με νέες ιδέες, συχνά αντίθετες ιδεολογικά και υφολογικά μεταξύ τους.

Εχω γράψει κι άλλη φορά, πριν από χρόνια, σε αυτή τη φιλόξενη σελίδα πως εκπαιδευτικός σε δημόσιο γυμνάσιο σε μικρή επαρχιακή πόλη, με υποχρεωτική παρέα τους λίγους συναδέλφους του σχολείου, όταν άνοιγε συζήτηση για αναγνώσεις λογοτεχνίας, φιλοσοφίας, πολιτικής, τεχνολογίας (σε μια εποχή, μάλιστα, που η τεχνολογική πρόοδος κάλπαζε), δήλωναν πως δεν διαβάζουν και δεν έχουν καμία ανάγκη να ενημερώνονται, αφού η πείρα των ετών τούς επέτρεπε να μπουν στην τάξη και με τις πάγιες από το Πανεπιστήμιο γνώσεις τους και το σχολικό εγχειρίδιο μπορούσαν να εκπαιδεύσουν παιδιά, και μάλιστα της επαρχίας που δεν έβλεπε θέατρο, δεν είχε κινηματογράφο, δεν υπήρχε τότε τηλεόραση και, βέβαια, δεν διέθετε η κωμόπολη δημόσια βιβλιοθήκη. Αρα και πολύ τους πήγαινε των νεαρών μαθητών να ακούνε όσα η πείρα τους είχε να τους μεταδώσει. Ο γυμνασιάρχης, μάλιστα, στις ομαδικές με τους συναδέλφους εξόδους μας για κοκορέτσι και κατοσταράκι, απευθυνόμενος στον λογοτεχνικά ενημερωμένο συνάδελφο, του έριχνε ξαφνικά μια πρόταση συζήτησης για την πληθώρα της γνώσης που προσέφεραν τα βιβλία και, όταν ο λόγος ερχόταν στην ποίηση (ήταν το 1963 που πήρε το Νομπέλ ο Σεφέρης), ο φιλόλογος γυμνασιάρχης, με ύφος απόλυτο, χρησμοδοτούσε: «Ποίηση χωρίς ομοιοκαταληξία δεν είναι ποίηση»! Θυμάμαι πως κάποια στιγμή, σε τέτοια έπαρση αυθεντίας, τόλμησα να πω στην ομήγυρη ότι κι ο Κάλβος δεν έχει ομοιοκαταληξία και πήρα την απάντηση: «Δεν διδάσκω ποτέ Κάλβο»! Οταν, μάλιστα, μετά τη μόνη αξιόλογη μεταρρύθμιση στην Παιδεία μας, των Γεωργίου Παπανδρέου, Λουκή Ακρίτα, Ευάγγελου Παπανούτσου, έγινε γλώσσα των κρατικών υπηρεσιών, άρα και της Παιδείας μας, η ομιλουμένη, πολλοί φιλόλογοι (προς Θεού, όχι όλοι, υπήρχαν φωτεινά παραδείγματα ενημερωμένων και ευαίσθητων συναδέλφων) δεν δίδασκαν κείμενα που περιέχονταν στα σχολικά εγχειρίδια, από τους Παπαδιαμάντη, Βιζυηνό, Ροΐδη, Παπαρρηγόπουλο και άλλους. Δηλαδή, τους σημαντικότερους έλληνες δασκάλους της αφήγησης και του ύφους. Σκέφτεστε οι Ιταλοί να μη δίδασκαν Δάντη και Βοκκάκιο, οι Γάλλοι Μπομαρσέ, οι Αγγλοι Σαίξπηρ; Διότι, βέβαια, η γλώσσα του Σαίξπηρ είναι πιο δυσπρόσιτη για τον νεαρό σήμερα Αγγλο συγκριτικά με την απόσταση Παπαδιαμάντη από Τερζάκη.

Οταν το 1949 μπήκα στο Γυμνάσιο έως που δίδαξα ως φιλόλογος, όταν διορίστηκα το 1963, τα βιβλία της Λογοτεχνίας στην εκπαίδευση ήταν της εποχής του Μεταξά. Και αυτά της Ιστορίας, βέβαια.

Κάθε φορά που αλλάζει η κυβέρνηση, συχνά και όταν αλλάζει ο υπουργός Παιδείας, γίνεται μια εντυπωσιακή αλλαγή στη διδασκαλία των σχολείων. Το μόνο που δεν αλλάζει είναι το μοναδικό βιβλίο για ένα μάθημα. Κατάλοιπο της μεταξικής δικτατορίας. Στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου για την περίοδο από το 1930 ως το 1936 υπήρχαν για την ίδια τάξη στη διάθεση του διδάσκοντος τρία και τέσσερα βιβλία για τη Λογοτεχνία. Ανάλογα με την περιοχή όπου δίδασκε, τη στάθμη γνώσεων των μαθητών, ο τότε διδάσκων είχε την ευχέρεια να προτείνει στον Σύλλογο το βιβλίο που θεωρούσε κατάλληλο για τη μύηση των μαθητών του και ο Σύλλογος αποφάσιζε να διδαχθεί αυτό και όχι το άλλο στη διάθεση του εμπορίου εγχειρίδιο. Τα «Ψηλά βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου, επί δημοκρατικών κυβερνήσεων, όταν εξέπεσε για λίγο η βασιλεία, μυούσαν τα παιδιά των μεγάλων αστικών περιοχών στη ζωή της υπαίθρου, του βουνού, του λόγγου και των ζώων, άγριων και ήμερων, που ζούσαν στην ορεινή, κυρίως, Ελλάδα. Από την άλλη, εγχειρίδια με σκηνές από τη ζωή της υπαίθρου, τη γεωργία, την κτηνοτροφία και τις μεθόδους καλλιέργειας και εκμετάλλευσης του φυτικού και του ζωικού κεφαλαίου μιας περιοχής έπρεπε με ειδικό τρόπο να παρουσιαστούν στους μαθητές της πρωτεύουσας που δεν είχαν δει ποτέ αλέτρι, κυψέλη, παγίδες για τις αλεπούδες, δίχτυα, αλλά και άρμεγμα, πήξιμο γιαουρτιού, αργαλειό και φορτωμένη με καρπούς ελιά, λιοτρίβι και αλευρόμυλο. Και τα παιδιά της υπαίθρου και των ορεινών περιοχών δεν είχαν δει σιδηρόδρομο, καράβι να προσεγγίζει λιμάνι, αλλά και δημόσια κτίρια με τη λειτουργία τους (τράπεζες, εφορίες, πανεπιστήμια, γήπεδα όλων των αθλημάτων και σινεμά).

Θα μου πείτε πως τώρα έχουν αλλάξει οι συνθήκες, το σινεμά μέσω της τηλεόρασης, η ίδια η τηλεόραση, το Διαδίκτυο, το βιβλίο μπορούν να φτάσουν ως το τελευταίο χωριό. Αλλά με ποια κριτήρια θα γίνει η πρόσληψη, η αποδοχή των ιδεών, η απόρριψη των σκουπιδιών που κατακυριεύουν τα μαζικά μέσα; Τόση σάχλα ποτέ στην ιστορία του κόσμου δεν κυκλοφόρησε και δεν είχε με επιτήδειες μεθόδους τον τρόπο να φτάσει στο τελευταίο χωριό, στη στάνη, στη φυλακή και στη σκοπιά. Αυτή δεν είναι η αποστολή της εκπαίδευσης; Δεν φτάνουν οι γνώσεις που διατίθενται, και συχνά διατάσσονται, με το τσουβάλι. Χρειάζεται η διαχείριση μιας απειρίας πληροφοριών με τέτοια κριτήρια ώστε η πρόσληψή τους να δημιουργεί πολίτες με κρίση, θα έλεγα ευθυκρισία και άμυνα από ύποπτες ιδέες, συχνά γοητευτικές, αλλά και ανούσιες και επικίνδυνες, που σερβίρονται από ανεξέλεγκτους πομπούς μιας πληθώρας μέσων επικοινωνίας και «ενημέρωσης».

Ο Τ.Σ. Ελιοτ μάς άφησε μια παρακαταθήκη: «Είχαμε κάποτε τη σοφία και τη χάσαμε μέσα στις γνώσεις, είχαμε τις γνώσεις και πνιγήκαμε στις πληροφορίες». Ξέρετε πόσα τεχνικά ονόματα γνωρίζει ένας νέος σήμερα μόνο για τη μοτοσικλέτα; Με τους γενικούς όρους της. Αν, όμως, αυτός ο εμπειρικός γνώστης των μηχανών ερωτηθεί για τους μηχανισμούς που διαμορφώνουν συνειδήσεις, τους οποίους χρησιμοποιεί χωρίς να διακρίνει, έστω και επιφανειακά, το ποσοστό παραπλάνησης, απάτης και χειραγώγησης, βρίσκεται σε αδιέξοδο.

Κάθε χρόνο στην Πίζα γίνεται ένας έγκυρος διαγωνισμός μεταξύ μαθητών από όλο τον κόσμο. Εξετάζονται σε γνώσεις και κριτική στα μαθήματα της Γλώσσας, των Μαθηματικών και των Φυσικών Επιστημών. Μετέχει και η Ελλάδα και δεν πιστεύω να αποστέλλεται εκεί μια μαθητική ομάδα μετρίων και ημιμαθών. Και όμως, συνήθως, ανάμεσα σε 80 χώρες, με τη βία καβαλάμε την 40ή θέση, συχνά μας ξεπερνούν και λαοί της Αφρικής που μόλις πριν από λίγα χρόνια απαλλάχθηκαν από ιμπεριαλιστικές φασκιές.

Δεν βλέπω να ανησυχεί κανείς, μαζί με την οικονομική διεθνή κρίση, την τουρκική απειλή και τον πάνδημο λοιμό, για τη δυσχέρεια των αποφοίτων μιας δωδεκαετούς εκπαίδευσης να αρθρώσουν ορθά ως νόημα και ύφος μια απλή γνώση. Αλλιώς πώς δικαιολογείται ότι στις Πανελλαδικές Εξετάσεις σχεδόν οι μισοί υποψήφιοι (αφήνω απέξω όσους δεν θεωρούσαν εαυτόν ικανό να διαγωνιστεί!) βαθμολογούνται με βαθμούς κάτω του 8 με άριστα το 20;

Θα μου πείτε, στα Μαθηματικά πάνε καλύτερα. Ωραία. Αλλά τα Μαθηματικά θα τα αναλάβουν σε λίγο οι υπολογιστές, ενώ οι ημιμαθείς στη γνώση της γλώσσας θα ψηφίζουν!