Ηρθε η ώρα να στηριχθεί η εγχώρια παραγωγή

Ηρθε η ώρα να στηριχθεί η εγχώρια παραγωγή

Η πανδημία δοκίμασε τα συστήματα υγείας όλων των χωρών και κυρίως των ευρωπαϊκών που αντιμετώπισαν σοβαρές ελλείψεις σε φάρμακα και υγειονομικά υλικά. Σε αντίθεση με άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, στην Ελλάδα αντεπεξήλθαμε καλύτερα στο πρώτο κύμα της πανδημίας, γιατί λάβαμε έγκαιρα μέτρα αλλά και γιατί διαθέτουμε ισχυρή εγχώρια παραγωγική βάση που διασφαλίζει συνθήκες επάρκειας στα αναγκαία φάρμακα. Πάνω από τρία εκατομμύρια ασθενείς στην Ελλάδα έχουν απρόσκοπτη πρόσβαση στα φάρμακά τους. Και βέβαια σήμερα είμαστε ακόμα καλύτερα προετοιμασμένοι για να αντιμετωπίσουμε το δεύτερο κύμα της πανδημίας.

Η πολιτική που υιοθετήθηκε από την Ευρώπη την περασμένη δεκαπενταετία αποδείχθηκε λανθασμένη, οδηγώντας την σε μεγάλη εξάρτηση από εισαγωγές από τρίτες χώρες, τόσο σε υγειονομικό υλικό, όσο και σε φάρμακα. Επιπλέον, προκάλεσε τη φυγή επενδυτικού και ανθρώπινου κεφαλαίου στις ΗΠΑ, στην Ιαπωνία στην Απω Ανατολή και στην Ασία. Στην έξαρση της πανδημίας η Ευρώπη βρέθηκε αρκετές φορές σε αδυναμία κάλυψης των αναγκών σε φάρμακα ή υλικά. Η δοκιμασία αυτή ήταν ταυτόχρονα ένα πολύτιμο μάθημα. Η Ευρώπη συνειδητοποίησε την ανάγκη για την εφαρμογή μέτρων και πολιτικών που ενισχύουν την εγχώρια παραγωγή φαρμάκων και διασφαλίζουν την αυτάρκεια και το μέλλον των συστημάτων υγείας. Από την άλλη πλευρά, η Ελλάδα διαθέτοντας τα 28 από τα 400 συνολικά εργοστάσια της Ευρωπαϊκής Ενωσης βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση. Αν η Πολιτεία δώσει τα κατάλληλα κίνητρα, τότε τα ελληνικά φάρμακα μπορούν να γίνουν τα φάρμακα της Ευρώπης. Η ευκαιρία δεν πρέπει να χαθεί. Η ελληνική φαρμακοβιομηχανία είναι ένας δυναμικός εξωστρεφής κλάδος, που επενδύει στην έρευνα και την καινοτομία, που δημιουργεί πολλές νέες και καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, που εξάγει σε πάνω από 85 χώρες, που συμβάλλει στην ανάπτυξη και ενισχύει την εθνική οικονομία.

Ο Θεόδωρος Τρύφων είναι Πρόεδρος ΠΕΦ, Συνδιευθύνων Σύμβουλος ΕΛΠΕΝ

Οι ανεπάρκειες
του υγειονομικού συστήματος

H πανδημία Covid-19 επιβεβαίωσε τις διαπιστωμένες από καιρό ανεπάρκειες των τομέων που συγκροτούν το πλέγμα προαγωγής, διατήρησης και αποκατάστασης της υγείας των πολιτών.

Το κυριότερο, μας επιβεβαίωσε την άποψη πως το πλαίσιο εντός του οποίου τα υγειονομικά συστήματα οφείλουν να οργανώνονται δεν είναι διαχρονικά, αξιόπιστο και αποτελεσματικό.

Το πλαίσιο οργάνωσης καθορίζεται από κοινωνικές, οικονομικές, περιβαλλοντικές, τεχνολογικές και κυρίως επιδημιολογικές συνθήκες κάθε ιστορικής περιόδου.

Δημιουργείται έτσι η ανάγκη για μια αλλαγή παραδείγματος στους τομείς που αποτελούν τα υποσυστήματα του υγειονομικού συστήματος διεθνώς και στα εθνικά κράτη, και είναι:

n Η Δημόσια Υγεία

n Τα συστήματα αποκατάστασης της Υγείας

n Η βιοτεχνολογία και η ιατροβιολογική έρευνα

Τα τρία αυτά υποσυστήματα διασταυρώνονται και αλληλοεπηρεάζονται, με αποτέλεσμα η επιτυχία του ενός να οδηγεί σε επιτυχία του άλλου και vice versa.

Η πανδημία μας δείχνει πως απαιτείται διεθνοποίηση των πολιτικών δημόσιας υγείας. Σε εθνικό δε επίπεδο, αυτή οφείλει να παραμείνει στην αρμοδιότητα του κράτους με κεντρική δομή που χωρίς κυβερνητικές παρεμβάσεις θα είναι υπεύθυνη για τη συγκρότηση και εφαρμογή πρωτοκόλλων πρωτογενούς και δευτερογενούς πρόληψης και διασφάλισης της εφαρμογής τους.

Ταυτόχρονα η χώρα είναι απαραίτητο να αποκτήσει επιτέλους ένα σύστημα αποτελεσματικής διακυβέρνησης των διαφόρων επιπέδων υπηρεσιών υγείας και   καθετοποιημένων εθνικών σχεδίων κάλυψης των πραγματικών αναγκών βασισμένων στο επιδημιολογικό πρότυπο της χώρας. Σ’ αυτό θα συμμετέχουν οι δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας που στη σημερινή εποχή ο κύριος ρόλος της θα είναι η διασφάλιση της εφαρμογής των πολιτικών δημόσιας υγείας. Ταυτόχρονα τα επιδημιολογικά δεδομένα απαιτούν ένα δίκτυο εξωνοσοκομειακών υπηρεσιών αντιμετώπισης των χρόνιων  νοσημάτων.

Κρίσιμο θέμα είναι η δημιουργία πλαισίου ενσωμάτωσης των αποτελεσμάτων της 4^ης βιομηχανικής επανάστασης στους τομείς της βιοτεχνολογίας και γενετικής, της πληροφορικής και των big data, της νανοτεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης που είτε είναι, είτε σύντομα θα είναι, διαθέσιμα.

Η ιατροβιολογική έρευνα οφείλει και αυτή να προσαρμοστεί στις επιδημιολογικές ανάγκες και οι χρηματοδοτήσεις, τουλάχιστον οι κρατικές που αποτελούν σημαντικό κομμάτι του συνόλου των χρηματοδοτήσεων να ακολουθεί τις επιδημιολογικές ανάγκες.

Ο Χρήστος Δερβένης είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Κύπρου, αντιπρόεδρος του Κύκλου

Η κατανόηση της εξελικτικής δυναμικής του SARS-CoV-2

Θέλω να αναδείξω πρώτα από όλα μια θετική προοπτική. Αυτές οι δύσκολες στιγμές της πανδημίας μας φέρνουν όλους με κάποιο τρόπο πιο κοντά, ξεχνώντας τις διαφορές μας και συμμετέχοντας σε ένα ενιαίο μέτωπο για την αντιμετώπιση αυτού του αόρατου εχθρού. Ενας από αυτούς τους τρόπους είναι η ευθύνη που έχουμε όλοι μας να φοράμε μάσκα, να εφαρμόζουμε τους κανόνες της «κοινωνικής αποστασιοποίησης» και να προστατεύουμε τους πιο ευάλωτους από εμάς. Ο άλλος τρόπος που γινόμαστε μια δύναμη και σχηματίζουμε μια μεγάλη διεθνή κοινότητα, είναι η συνεργασία και η ανταλλαγή πληροφοριών ανάμεσα στους γιατρούς, στους ειδικούς, στους πολίτες, αλλά και ανάμεσα στη βιομηχανία και στον ακαδημαϊκό χώρο. Αυτή η συνεργασία επέτρεψε στην επιστήμη να κινηθεί εξαιρετικά γρήγορα από την πρώτη ανάλυση μια άγνωστης μέχρι πριν από λίγο αναπνευστικής διαταραχής σε μια πλήρη ακολουθία γονιδιώματος, στον σχεδιασμό εμβολίων και στην παραγωγή χιλιάδων αλληλουχιών ιϊκών στελεχών που διατίθενται δημοσίως. Με αποτέλεσμα μια άνευ προηγουμένου ταχεία πρόοδο από το πρώτο στάδιο της ταυτοποίησης του ιού σε κλινικές δοκιμές φάσης 3, γρηγορότερα από ό,τι ακόμη και οι πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις θα περίμεναν.

Το δεύτερο σημείο στο οποίο θέλω να εστιάσω είναι η σημασία της βασικής έρευνας στο γονιδίωμα του SARS-CoV-2 στην καταπολέμησή του, παρά τον σχετικά μεγάλο χρόνο που χρειάζεται για να έχουμε αποτελέσματα. Θέλω ιδιαίτερα να αναφερθώ στην πρόκληση της αναγνώρισης των ανθρώπινων γενετικών παραλλαγών που σχετίζονται με διαφορές μεταξύ των ατόμων σε ό,τι αφορά την επιρρέπεια στην ασθένεια και τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων που παρουσιάζει κανείς. Αυτές οι διαφορές δείχνουν συχνά σε άλλες διαφορές, στα «μονοπάτια» του ανοσοποιητικού συστήματος, στον τύπο του αίματος και στο είδος των μορίων ανοσολογικής αναγνώρισης, οι οποίες επηρεάζονται από το ιστορικό λοιμώξεων σε κάθε χώρα και σε κάθε πληθυσμό μέσα σε αυτή. Η κατανόηση των γενετικών παραλλαγών μεταξύ ατόμων είναι πολύ σημαντική γιατί μπορεί να εξηγήσει τις διαφορές έκφρασης της ασθένειας, τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και σε επίπεδο πληθυσμού.

Μια απο τις βασικές στοχεύσεις του εργαστηρίου μας είναι η κατανόηση της εξελικτικής δυναμικής του ιού, πριν από την πανδημία. Εχουμε συγκεντρώσει 44 πλήρη γονιδιώματα κορωνοϊού στους σχετιζόμενους με το SARS βήτα-κορωνοϊό (Sarbecovirus), που εκτείνονται σε εξελικτικές αποστάσεις ισοδύναμες με την εξέλιξη των θηλαστικών (60 εκατομμύρια χρόνια πριν), και τα χρησιμοποιήσαμε για να μελετήσουμε την εξελικτική δυναμική του γονιδιώματος του SARS-CoV-2, τόσο σε επίπεδο γονιδίου, όσο και σε επίπεδο αμινοξέων. Αυτό μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε ποιες πρωτεΐνες εξελίσσονται αργά ή γρήγορα, και ειδικά ποιες περιοχές και υπολείμματα αυτών των πρωτεϊνών εξελίσσονται αργά, επιτρέποντάς μας να οικοδομήσουμε μια βάση για την ερμηνεία των μεταλλάξεων κατά τη διάρκεια της τρέχουσας πανδημίας.

Ο Μανώλης Κέλλης είναι καθηγητής Επιστήμης Υπολογιστών στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης και μέλος του Broad Institute του MIT και του Χάρβαρντ

Με τα μάτια στο εμβόλιο

Τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τις ιδιότητες του ιού παραμένουν τα ίδια όπως την άνοιξη, και ξαναλέω ότι ο ιός μπορεί πάντα να ξεφύγει την επιδημιολογική επίβλεψη και να προκαλέσει επόμενο επιδημικό κύμα ή τσουνάμι. Δεν υπάρχουν σίγουρα κριτήρια για να διαπιστώσουμε μόλυνση από κορωνοϊό. Υπερμεταδότες που εκπέμπουν μεγάλες ποσότητες ιού, μπορούν να μολύνουν 5-10-100 άτομα σε λίγο χρόνο.

Αυτή τη στιγμή και για τους επόμενους μήνες πρακτικά δεν θα έχουμε εμβόλιο, έτσι τα μέτρα προστασίας βασίζονται στην πρόληψη μέσω μέτρων δημόσιας υγείας. Αυτά τα μέτρα δουλεύουν αποδεδειγμένα και διαχρονικά για πολλές επιδημίες, και έχουν αποδώσει καλά αποτελέσματα εναντίον του κορωνοϊού όπου έχουν εφαρμοστεί, και δούλεψαν εξαίρετα στην Ελλάδα.

Δούλεψαν λόγω του Αγίου Φόβου! Οι Ελληνες φοβήθηκαν πράγματι ότι θα γίνουν Ιταλία, και κλείστηκαν σπίτι ταυτόχρονα με τους Γάλλους και τους Ιταλούς, δηλαδή πολύ γρήγορα, χωρίς να υπάρχει σοβαρή επιδημία, χωρίς να ρωτάνε γιατί, και χωρίς να λένε ότι δεν ξέρουν κανέναν που πέθανε. Οι Ελληνες ξεθάρρεψαν γρήγορα μετά το Πάσχα, και φτάσαμε στην απότομη χαλάρωση του καλοκαιριού, που θα πληρωθεί τώρα το φθινόπωρο.

Τι γίνεται με τα εμβόλια; Τεράστια βήματα και μερικά προβλήματα.

Τουλάχιστον εννιά μεγάλες εταιρείες βρίσκονται σε προχωρημένα στάδια δοκιμών σε χιλιάδες ανθρώπους. Τα εμβόλια είναι όλα νέας γενιάς, χρησιμοποιούν μοντέρνες τεχνολογίες και αυτό είναι πρόβλημα αν υπάρξει ερεθιστικότητα γιατί δεν υπάρχει προηγούμενη ιστορική εμπειρία.

Η 22η Οκτωβρίου 2020 είναι μια σημαδιακή ημερομηνία που το FDA θα συζητήσει για χρήση ανάγκης για ένα ή περισσότερα από αυτά τα εμβόλια ανάλογα με τα αποτελέσματα των κλινικών δοκιμών.

Είναι έτοιμη η Ελλάδα να αντιμετωπίσει τις πολλαπλές προκλήσεις; Είναι παρήγορο ότι η Ελλάδα αντέχει ακόμα. Οσοι οραματίζονται καινούργια θαύματα θα πρέπει να υπερνικήσουν πολλά εμπόδια, όπως τη φυγή εγκεφάλων και τη χρόνια δυσλειτουργία των κυβερνητικών θεσμών.

Ο Γιώργος Παυλάκης είναι γιατρός-ερευνητής, εργάζεται στην Αμερική σε ανοσοθεραπείες και εμβόλια για καρκίνο και AIDS.

Βιολογία και υπολογιστές
εναντίον κορωνοϊού

Η πανδημία κινητοποίησε την παγκόσμια επιστήμη για την ταχεία εύρεση μεθόδων προστασίας και θεραπείας της λοίμωξης. Η τεράστια πρόκληση για τη δημόσια υγεία οδήγησε στην εφαρμογή νέων τεχνολογιών στην ανάπτυξη εμβολίων και αντιικών φαρμάκων. Η γενετική μηχανική στην ανάπτυξη νέων εμβολίων που βασίζονται στο DNA και στο RNA ιικών πρωτεϊνών (κυρίως της πρωτεΐνης ακίδας που συνδέει τον κορωνοϊό στα κύτταρα του ξενιστή), η in silico μοντελοποίηση των κρυσταλλικών δομών των βασικών ενζύμων του ιού (πρωτεάση και πολυμεράση) που ελέγχουν τον πολλαπλασιασμό του στον ξενιστή για την ανάπτυξη αντιικών φαρμάκων σε συνδυασμό με τις υπολογιστικές τεχνολογίες όπως η τεχνητή νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση επιτάχυναν τις διαδικασίες για την ανάπτυξη εντός μόλις 6 μηνών θεραπευτικών μέσων κατά του κορωνοϊού που σήμερα βρίσκονται σε φάση κλινικής αξιολόγησης. Η ανάπτυξη αλγορίθμων για την ανάλυση κλινικών και γενετικών δεδομένων εκατοντάδων χιλιάδων ασθενών και φορέων της λοίμωξης (big data, deep data analysis) προσέφεραν ταχύτατα πολλές γνώσεις για τη συμπεριφορά του ιού στον οργανισμό του ξενιστή και τον σχεδιασμό θεραπευτικών πρωτοκόλλων. Το πάντρεμα των βιολογικών και υπολογιστικών επιστημών οδήγησε σε μια άνευ προηγούμενου συσσώρευση γνώσεων που αυξάνουν τις ελπίδες ανεύρεσης εμβολίων και αντιικών φαρμάκων (κυρίως μονοκλωνικών αντισωμάτων) μέσα στον επόμενο χρόνο. Η Ελλάδα διαθέτει το εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό και σε συνεργασία με το αντίστοιχο της ελληνικής διασποράς έχει τη δυνατότητα να συνεισφέρει στην παγκόσμια προσπάθεια αντιμετώπισης της λοίμωξης, ενσωματώνοντας τις διεπιστημονικές αυτές προσεγγίσεις και τεχνολογίες στην παραγωγική της βάση. Η συνεργασία των ακαδημαϊκών και ερευνητικών ιδρυμάτων με τον ιδιωτικό τομέα (εγχώριο και διεθνή) μέσα από τη χρηματοδότησή της από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανάκαμψης και το νέο ΕΣΠΑ (συνολικά άνω των 72 δισ. ευρώ) πρέπει να αποτελέσει έναν από τους βασικούς στόχους της κυβέρνησης.

Ο Αχιλλέας Γραβάνης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, ερευνητής ΙΤΕ

COVID-19, ψηφιακή διακυβέρνηση και κοινωνική καινοτομία

Η πανδημία επιτάχυνε, εμβάθυνε και έκανε περισσότερο κτήμα στη συνείδηση των πολιτών την παραχώρηση δικαιωμάτων για λόγους δημόσιας υγείας. Πρόκειται για μια νέα πραγματικότητα χαρακτηριστικά της οποίας είχαμε δει και στο παρελθόν σε περιπτώσεις ανθρωπογενών καταστροφών.

Αυτό που προκύπτει σαν ανάγκη λοιπόν είναι να καταστεί σαφές ότι το μέσο δεν είναι το μήνυμα στην περίπτωση δημόσιων αγαθών και πολιτικών. Αναμφισβήτητα η αξιοποίηση της τεχνολογίας είναι ουσιαστικής σημασίας, το ζητούμενο όμως είναι σε ποιο πλαίσιο, εάν υπάρχουν ή/και ποιος θέτει τα όρια σε αυτές τις πρακτικές και πώς διασφαλίζεται η προστασία από τη διαχείριση δεδομένων για «αλλότριους σκοπούς».

Τεχνητή νοημοσύνη και αλγοριθμική διακυβέρνηση είναι στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης για τον τρόπο που η τεχνολογία και τα ψηφιακά μέσα παρεμβαίνουν και διαμορφώνουν το πλαίσιο στο οποίο βιώνουμε.

Η πρόταση είναι η προαγωγή και διασφάλιση συνεργατικών διεπιστημονικών και διεπαγγελματικών μοντέλων σε τοπικό και διεθνές επίπεδο που να βασίζονται στις αρχές της χρηστής διακυβέρνησης, της ηθικής, της λογοδοσίας και της διαφάνειας, τα οποία δεν αντικαθιστούν την ανθρώπινη διάνοια, αλλά την ενδυναμώνουν, με χαρακτηριστικό το παράδειγμα των αλγοριθμικών μοντέλων πρόβλεψης και διαχείρισης της εξέλιξης της COVID-19.

Οι top down δημόσιες πολιτικές από μόνες δεν αποδίδουν. Το είχαμε δει την περίοδο της κρίσης, το βλέπουμε και τώρα. Είναι αναγκαία η αξιοποίηση της συλλογικής ενεργοποίησης για τη διασφάλιση της απαραίτητης συναίνεσης και συμμόρφωσης. Η δημόσια υγεία είναι ένα κοινό αγαθό και πρέπει η διαχείρισή του να γίνεται με όρους συμμετοχικούς και ισονομίας. Είναι αναγκαία η άμεση εμπλοκή όλων των stakeholders, η ενεργοποίηση των τοπικών κοινοτήτων με έμφαση στην αξιοποίηση των ανοικτών δημόσιων δεδομένων, των ανοικτών διαδικασιών. Η δημόσια πληροφορία πρέπει πλέον να γίνει κατανοητό ότι αποτελεί κοινό αγαθό και είναι αναγκαίο να αξιοποιηθεί αντίστοιχα.

Υπάρχουν πολλά παραδείγματα κοινωνικής κινητοποίησης σε αυτή την κατεύθυνση με άτυπες και τυπικές οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών να αξιοποιούν τεχνολογίες και ψηφιακά μέσα (π.χ. 3D printing, τηλεδιάγνωση, τηλεσυμβουλευτική, τηλεφροντίδα κ.λπ.).

Η ουσία είναι ότι οι πολίτες πρέπει να αισθάνονται συμμέτοχοι, όχι μόνο στην ευθύνη αλλά και στη λύση, την οποία καλούνται να συνδιαμορφώσουν. Και εκεί ακριβώς είναι η δύναμη της τεχνολογίας και των ψηφιακών μέσων, ότι αποτελούν ένα γόνιμο έδαφος

συνδιαμόρφωσης και disruption με παραδοσιακές αντιλήψεις, παραδόσεις και στεγανά στη δημόσια διακυβέρνηση.

Η Εβίκα Καραμαγκιώλη είναι νομικός, επ. συνεργάτης της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, διδάσκουσα στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του ΕΚΠΑ

Ο κορωνοϊός και
τα επίκαιρα ερωτήματα

Tα ερωτήματα για το τι γνωρίζουμε για την ανοσιακή απόκριση και μνήμη του ανθρώπινου οργανισμού, κατά πόσο προστατεύει από μελλοντική επαναλοίμωξη, αλλά και πόσο μακροχρόνια είναι η προστασία αυτή, είναι πιο επίκαιρα από ποτέ. Η απάντηση σε όλα αυτά τα ερωτήματα είναι πως ακόμη μαθαίνουμε, αλλά σίγουρα ξέρουμε περισσότερα απ’ ό,τι όταν ξεκίνησε αυτή η πανδημία.

Ο διαχωρισμός ανάμεσα στη λειτουργική και τη φθίνουσα ανοσία συνοψίζεται στην ουσία στα εξής ερωτήματα: «Για πόσο ακριβώς διαρκεί η ανοσιακή προστασία;» και «Ο τίτλος των προστατευτικών αντισωμάτων φθίνει με τον καιρό;». Τα ερωτήματα αυτά, όπως αντιλαμβάνεστε, μένει να απαντηθούν από πιο μακροχρόνιες μελέτες. Mε τα δεδομένα που έχουμε μέχρι σήμερα μπορούμε να υποθέσουμε πως ο εμβολιασμός θα μπορούσε να συμβάλει τουλάχιστον στην αποφυγή σοβαρής νόσησης, και αυτό θα ήταν ένα ευοίωνο αλλά και ρεαλιστικό σενάριο.

Πέρα από την ανοσιακή μνήμη του ανθρώπου έπειτα από έκθεση στον νέο κορωνοϊό, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε αν και ο ιός με τη σειρά του εξελίσσεται ώστε να συνεχίσει να μπορεί να είναι επιθετικός παρά την ανθρώπινη ανοσολογική απάντηση. Mέχρι σήμερα έχουν απομονωθεί έξι στελέχη του νέου κορωνοϊού. Ωστόσο, σε σύγκριση με άλλους RNA ιούς, ο νέος κορωνοϊός μεταλλάσσεται με πολύ χαμηλούς ρυθμούς. Παρά τον χαμηλό ρυθμό μεταλλάξεων, έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα περί τις 12.000 μεταλλάξεις του νέου κορωνοϊού, παρ’ όλα αυτά καμία από αυτές δεν εμπνέει ανησυχία στην επιστημονική κοινότητα από τη σκοπιά της δημόσιας υγείας.

Καταλήγοντας, θα ήθελα να τονίσω πως είναι σημαντικό να συνεχίσουμε να μελετάμε τις μεταλλάξεις που πραγματοποιούνται στον ιό, καθώς τα δεδομένα αυτά είναι εξαιρετικά σημαντικά για τον έλεγχο της πανδημίας. Ισως ακόμα να ήταν χρήσιμο να προσπαθήσουμε να προβλέψουμε ποιες μεταλλάξεις του ιού θα ήταν πραγματικά επικίνδυνες για τον άνθρωπο από την άποψη ότι αν ο ιός τις αποκτούσε θα μπορούσε να «γλιτώσει» από την ανοσιακή απόκριση του ανθρώπου. Αυτές οι πληροφορίες θα ήταν χρήσιμες τόσο στο επίπεδο της ανάπτυξης πιο αποτελεσματικών εμβολίων όσο και στην ανεύρεση καλύτερων θεραπευτικών επιλογών.

Η Laurence Rahme είναι καθηγήτρια Χειρουργικής και Μικροβιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ και διευθύντρια του Μοριακού
Χειρουργικού Εργαστηρίου του Γενικού Νοσοκομείου της Μασαχουσέτης