Η χάρτινη μνήμη {LF}της Σμύρνης

Τι είμαστε, τι αφήνουμε πίσω μας; Ερωτήσεις αυτού του τύπου για συλλογικές ταυτότητες απαντώνται, συνήθως, με έναν τρόπο: με προσφυγή στα τεκμήρια πολιτισμού κάθε συνόλου και, ανάμεσά τους, με προσφυγή στα βιβλία. Καμία εθνική αυτογνωσία δεν μπορεί να τεκμηριωθεί χωρίς τη βιβλιογραφία της – και όπως σωστά σημειώνει η καθηγήτρια Ιωάννα Πετροπούλου, στο εισαγωγικό κεφάλαιο του βιβλίου της για τη Σμύρνη των βιβλίων, προϋπόθεση κάθε βιβλιογραφίας είναι η συγκρότηση μιας βιβλιοθήκης. Μόνο που στον ελληνικό χώρο, αυτό δεν ήταν αυτονόητο. Τον δέκατο έβδομο και τον δέκατο όγδοο αιώνα, άξιες λόγου συλλογές έχουν αφανιστεί. Διασώθηκαν, λέει η Πετροπούλου, ελάχιστες: του Κοραή στη Χίο, του Κωνσταντίνου Αγαθόφρονος Νικολόπουλου στην Ανδρίτσαινα, των Ιακωβάτων στο Ληξούρι – κι αυτές όχι πλήρεις.

Στη Σμύρνη, που ήταν ένα είδος κοσμοπολίτικης μητρόπολης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα παράλια της Μικράς Ασίας, τα πράγματα δεν ήσαν διαφορετικά. Αν και η πόλη υπήρξε κέντρο της ελληνικής, ελληνόφωνης αλλά και τουρκόφωνης εκδοτικής παραγωγής των χριστιανών, ορθοδόξων και καθολικών, με πλούσια εκδοτική παραγωγή (το πρώτο γνωστό βιβλίο που τυπώθηκε στη Σμύρνη χρονολογείται στα 1764, το τελευταίο τη χρονιά της Καταστροφής, το 1922), όσο άκμαζε κανείς δεν ενδιαφέρθηκε να καταλογογραφήσει ό,τι κυκλοφορούσε. Και μετά το 1922, ήταν πια αργά. Ωστόσο, κάποια στιγμή βρέθηκε ένας άνθρωπος με μεράκι που, ψάχνοντας σε βιβλιοθήκες και παλαιοπωλεία, κατάφερε να ανασύρει μέρος της εκδοτικής παραγωγής της Σμύρνης, τεκμηριώνοντας μια πρώτη βιβλιογραφία. Ο άνθρωπος αυτός ήταν γιατρός, ψυχίατρος, ονομαζόταν Αθανάσιος Δ. Χατζηδήμος και η ενασχόλησή του με τη βιβλιογραφία της Σμύρνης έγινε από το πάθος του συλλέκτη, που ήταν το κύριο κίνητρό του.

Ο Χατζηδήμος δυσκολευόταν να βρει βιβλία από τη Σμύρνη στις αθηναϊκές βιβλιοθήκες ενώ δεν έβρισκε λήμματα σμυρναϊκών εκδόσεων στους καταλόγους τους. Μεγάλο μέρος εκείνης της παραγωγής μεταφέρθηκε στην Ελλάδα με τις αποσκευές των προσφύγων. Απ’ αυτά, άλλα καταστράφηκαν, άλλα χάθηκαν, κάποια κατέληξαν σε διάφορους τόπους, σε δημόσιες ή ιδιωτικές βιβλιοθήκες. Αλλα άρχισε να τα αναζητά σε Ελλαδίτες αποδέκτες βιβλίων από τη Σμύρνη, που είχαν αποσταλεί με το ταχυδρομείο. Εκανε κι ένα ταξίδι στην κεμαλική Σμύρνη για να διαπιστώσει ότι στην τουρκική βιβλιοθήκη δεν σώζονται παρά ελάχιστα σχολικά εγχειρίδια.

Ο Χατζηδήμος, γράφει η Πετροπούλου, «ερεύνησε εξονυχιστικά 10 βιβλιοθήκες στην Αθήνα και στη Μυτιλήνη 5 ιδιωτικές και άλλες τόσες δημόσιες, ενώ αποδελτίωσε 8 καταλόγους βιβλιοθηκών». Συνολικά συγκέντρωσε περί τους 940 τίτλους. Η εκτίμησή του ήταν ότι το 60% των σμυρναϊκών εκδόσεων είχαν χαθεί. Με βάση αυτή την εκτίμηση, δημοσίευσε τη βιβλιογραφία των «Βιβλίων της Σμύρνης» σε τρεις συνέχειες στο περιοδικό «Μικρασιατικά Χρονικά». Τα μελετήματά του καταχωρίστηκαν σε τρία τεύχη του περιοδικού σε διάστημα επτά χρόνων και, ουσιαστικά, τα σκέπασε ο χρόνος, αφού δεν ήταν προσιτά στους μελετητές και κατ’ ουσίαν παρέμειναν άγνωστα.

Τι τύπωναν και τι διάβαζαν

Κι όμως. Η δουλειά του Χατζηδήμου, του βιβλιογράφου της Σμύρνης, με τον παλαιό τρόπο (προσωπική έρευνα, κατ’ ιδίαν επαφές, δουλειά στο χέρι), ήταν μια βάση. Η συνέχεια έμελλε να γίνει στις ημέρες μας, χάρη στη συνεργασία του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (Ιδρυμα Μέλπως και Οκταβίου Μερλιέ), απ’ όπου επισημάνθηκε η ανάγκη της ανάσυρσης του υλικού του Χατζηδήμου, και του Βιβλιολογικού Εργαστηρίου «Φίλιππος Ηλιού» του Μουσείου Μπενάκη, που ανέλαβε τη συμπλήρωσή του και τη διεύρυνσή του. Για τη δουλειά αυτή αποδείχτηκε ουσιαστικά χρήσιμη μια άλλη ευρύτερη δουλειά υποδομής, που είχε προηγηθεί, από το ίδιο Εργαστήρι: η «Ελληνική Βιβλιογραφία των Χρόνων 1864-1900». Εκεί υπήρχαν βιβλιογραφικές προσθήκες ικανές να συγκροτήσουν έναν νέο, επιστημονικά ενημερωμένο τόμο για τα βιβλία της Σμύρνης.

Πλέον τα βιβλία της Σμύρνης που έχουν εντοπιστεί και καταγραφεί συγκεντρώνονται σε 2.375 λήμματα, 1.059 περισσότερα από όσα είχε εντοπίσει και καταγράψει ο Χατζηδήμος. Τα 767 από αυτά είναι αυτοτελείς εκδόσεις του 19ου αιώνα. Η Πετροπούλου καταμετρά:

«Α. Θρησκευτικό και εκκλησιαστικό βιβλίο: 177 τόμοι.

Β. Εκπαίδευση, σχολικά εγχειρίδια, κανονισμοί, λόγοι: 642 τόμοι.

Γ. Λογοτεχνία: 605 τόμοι».

Τα λογοτεχνικά κείμενα, αναλύονται ως εξής: 427 βιβλία πεζογραφίας, 82 ποίησης, 96 θεάτρου. Από τα 427 πεζογραφήματα, τα 392 είναι μεταφράσεις. Από τις μεταφράσεις, οι 355 προέρχονται από τα γαλλικά.

Η ζωή στα βιβλία
Το βιβλίο της Πετροπούλου, ασφαλώς, δεν δημοσιεύει απλώς τις στεγνές πληροφορίες που παρατέθηκαν, κάθε άλλο. Δίνει ζωή στις εποχές που αναφέρεται, αφού η καθημερινότητα της πόλης, η εμπορική, η κοινωνική και η πολιτιστική καθημερινότητα αναδύεται από τα βιβλία – και η έμπειρη μελετήτρια την ανασυνθέτει. Φιλοτεχνεί έτσι έναν πλούσιο, ανοιχτό και κοσμοπολίτικο κόμβο συνδεδεμένο κυρίως ακτοπλοϊκά με τους πλέον γοητευτικούς ευρωπαϊκούς προορισμούς της εποχής. Για πολλά χρόνια, στον κόμβο αυτό το βιβλίο για τον Ελληνισμό της Σμύρνης είναι εισαγόμενο αγαθό. Αλλά μετά το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης στην Ελλάδα, την εκατονταετία μέχρι την Καταστροφή, «στη Σμύρνη μέσα από τη διάδοση της εθνικής ιδέας αναδύθηκε, ρωμαλέα, η τυπογραφία, ο αλφαβητισμός, η φιλομάθεια, η βιβλιοφιλία».
Και πέραν αυτού, όμως, η βιβλιογραφική καταγραφή των βιβλίων της Σμύρνης επέτρεψε την προσέγγιση όχι ως τόπου πατρογονικού ή ως τόπου μνήμης αλλά σε όλη την ιστορική διάστασή της, αποκαθιστώντας «μια νέα, συγκροτημένη εικόνα της κοινότητας των χριστιανών κατοίκων της». Η εικόνα αυτή παρουσιάζει έναν τόπο που προοδεύει και ακμάζει. Και στοιχείο της ακμής του είναι το ενδιαφέρον που δείχνει, τέλη του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα, μια πηγή έξωθεν: η περιηγητική γραμματεία. Ανάμεσα στις πολλές μαρτυρίες για τη Σμύρνη εκείνης της εποχής που φιλοξενούνται και σχολιάζονται στην έκδοση, παραθέτω ένα χωρίο για τον Ελληνισμό της πόλης του Γάλλου Gaston Deschamps, που την επισκέπτεται το 1890: «Οι Ελληνες έχουν την απαίτηση να είναι μεταξύ όλων των κατοίκων της Σμύρνης οι πιο παλαιοί και οι πιο σύγχρονοι. Εγκωμιάζουν με την ίδια ευκολία τους μαρμάρινους ναούς των προγόνων τους και την ελληνική Λέσχη που φωτίζεται με υγραέριο».

Ιωάννα Πετροπούλου
Η Σμύρνη των βιβλίων
Συγγραφείς, μεταφραστές,
εκδότες, τυπογράφοι,
1764-1922, πρόλογος:
Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης
Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών,
Αθήνα 2020, 206 σελ. + ένθετο CD: «Σμυρναϊκή βιβλιογραφία»
Ερευνα – τεκμηρίωση Σάντρα Βρέττα