Η παρεπόμενη ποινή της αποστέρησης των πολιτικών δικαιωμάτων

Μετά την πρόσφατη ετυμηγορία σχετικά με την ενοχή των μελών της Χρυσής Αυγής για σωρεία κακουργηματικών πράξεων, το ενδιαφέρον στον δημόσιο διάλογο εστιάστηκε στο αν θα μπορούσε να αποκλειστεί η πιθανότητα συμμετοχής των καταδικασθέντων στις επόμενες εκλογές. Το πόρισμα εκδόθηκε γρήγορα και χωρίς αμφιβολίες: Η συμμετοχή τους θα είναι δυνατή, γιατί ο νέος Ποινικός Κώδικας έχει καταργήσει την παρεπόμενη ποινή της αποστέρησης των πολιτικών δικαιωμάτων.

Η αλήθεια όμως είναι ότι ακόμα και αν εξακολουθούσε να ισχύει ο  Ποινικός Κώδικας του 1950 και πάλι θα ήταν δυνατή η συμμετοχή των καταδικασθέντων στις επόμενες εκλογές – που θα διεξαχθούν το αργότερο σε δυόμισι χρόνια – γιατί ως τότε δεν αναμένεται να γίνει αμετάκλητη η καταδικαστική απόφαση σε βάρος τους και το Σύνταγμά μας (άρθρο 51 παρ. 3 σε συνδυασμό με το άρθρο 55) απαιτεί να υπάρχει αμετάκλητη απόφαση προκειμένου να στερηθεί κάποιος το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι. Είναι εξαιρετικά «περίεργο» το ότι όλη η συζήτηση έχει χτιστεί επάνω σε μια μη υπαρκτή βάση.

Παραπλανητική είναι όμως και η σύνδεση που επιχειρείται ανάμεσα στην τροποποίηση του ποινικού νόμου και στη δίκη της Χρυσής Αυγής. Η αλήθεια είναι ότι η σχετική διάταξη διαμορφώθηκε πολύ πριν, στο Σχέδιο Ποινικού Κώδικα που είχε ετοιμάσει η Επιτροπή Μανωλεδάκη κατά τη διετία 2010 – 2011, το οποίο και δημοσιεύτηκε μαζί με την Αιτιολογική του Εκθεση στις αρχές του 2012. Το Σχέδιο αυτό αποτέλεσε αντικείμενο επεξεργασίας τριών ακόμα νομοπαρασκευαστικών επιτροπών, με εντελώς διαφορετική σύνθεση, οι οποίες διατήρησαν τη συγκεκριμένη ρύθμιση. Πρόκειται λοιπόν για μια ρύθμιση που στη διάρκεια δέκα ετών έχουν υιοθετήσει περισσότεροι από σαράντα ειδικοί επιστήμονες – καθηγητές ποινικού δικαίου, δικαστές, εισαγγελείς, δικηγόροι. Μπορεί ασφαλώς να έκαναν όλοι λάθος.

Ας δούμε λοιπόν πώς έχουν τα πράγματα. Η διάταξη του άρθρου 63 του παλιού Ποινικού Κώδικα πρόβλεπε ως συνέπειες της αποστέρησης των πολιτικών δικαιωμάτων, πέραν της απώλειας των δημόσιων ή αυτοδιοικητικών θέσεων ή αξιωμάτων – κύρωση που διατηρείται και στον νέο Κώδικα – τη διαρκή ή επί ορισμένο χρόνο αδυναμία του καταδικασθέντος: (α) να αποκτήσει τις παραπάνω θέσεις, (β) να εκλέγει και να εκλέγεται στις πολιτικές και αυτοδιοικητικές εκλογές, (γ) να αποτελεί μέλος ορκωτών δικαστηρίων και να διορίζεται πραγματογνώμονας.

Η συγκεκριμένη ρύθμιση, κατάλοιπο των «ποινών κατά της τιμής», είχε επικριθεί, κυρίως ως προς τις τρεις τελευταίες συνέπειές της, ήδη από τη δεκαετία του ’70. Η αποστέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων, έγραφε ο Κατσαντώνης (ΓενΜ, 100) δεν έχει θέση σε έναν σύγχρονο Ποινικό Κώδικα, αφού ως έκφραση γενικής περιφρονήσεως κατά του ήδη εκτίσαντος την ποινή, δεν εξυπηρετεί κανέναν προληπτικό σκοπό, αλλά όλως αντιθέτως συντηρεί την αποδοκιμασία του καταδικασθέντος και έτσι εμποδίζει την κοινωνική του επανένταξη.

Επιπλέον, σε ό,τι αφορά την εκ νέου απόκτηση θέσεων και αξιωμάτων η διάταξη αποδείχθηκε σταδιακά περιττή, γιατί με το πέρασμα του χρόνου διαμορφώθηκε ένα πλήθος ειδικών διατάξεων, οι οποίες σε σημαντικό βαθμό την είχαν υπερκεράσει.

Σε ό,τι αφορά λ.χ. τους δημόσιους και αυτοδιοικητικούς υπαλλήλους, τα άρθρα 8 Ν. 3528/2007 και 16 Ν. 3584/2007, αντίστοιχα, ορίζουν ότι υπάλληλοι δεν διορίζονται: α) Οσοι καταδικάσθηκαν για κακούργημα και σε οποιαδήποτε ποινή για κλοπή, υπεξαίρεση, απάτη, εκβίαση, πλαστογραφία, απιστία δικηγόρου, δωροδοκία, καταπίεση, απιστία περί την υπηρεσία, παράβαση καθήκοντος, καθ΄ υποτροπή συκοφαντική δυσφήμηση, καθώς και για οποιοδήποτε έγκλημα κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή έγκλημα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής. β) Οι υπόδικοι που έχουν παραπεμφθεί με τελεσίδικο βούλευμα για κακούργημα ή για πλημμέλημα της περίπτωσης α΄, έστω και αν το αδίκημα έχει παραγραφεί. Εξίσου αυστηρά είναι τα κωλύματα διορισμού των δικαστικών λειτουργών (άρθρο 37 Ν. 1756/1988), των δικαστικών υπαλλήλων (άρθρο 6 Ν. 2812/2000), των δικηγόρων (άρθρο 6 Ν. 4194/2013), των συμβολαιογράφων (άρθρο 23 Ν. 2830/2000) κ.λπ.

Οι ευρύτατες αυτές ρυθμίσεις υπερκαλύπτουν την ποινική διάταξη για την αποστέρηση των συγκεκριμένων πολιτικών δικαιωμάτων.

Αντίστοιχη διευθέτηση προτείνεται από την Αιτιολογική Εκθεση του νέου Ποινικού Κώδικα (έχει προταθεί ήδη από το 2012) και στο πλαίσιο της εκλογικής νομοθεσίας. Η πρόταση τείνει κυρίως στην εναρμόνιση της νομοθεσίας αυτής με εκείνη που αναφέρεται στα κωλύματα απόκτησης δημόσιας ή αυτοδιοικητικής θέσης, καθώς και στην άρση εσωτερικών αντιφάσεων μεταξύ των επιμέρους νομικών κειμένων.

Στο ισχύον δίκαιο δύσκολα μπορεί λ.χ. να δικαιολογηθεί γιατί ένας πολίτης απαγορεύεται να διοριστεί ως απλός δημόσιος υπάλληλος αν έχει μια καταδίκη για κλοπή, απάτη ή εκβίαση, επιτρέπεται όμως να εκλεγεί βουλευτής για να διαχειριστεί τις δημόσιες υποθέσεις. Ούτε μπορεί να δικαιολογηθεί γιατί κατά την εκλογική μας νομοθεσία (άρθρο 5 ΠΔ 26/2012) μπορεί να χάνει το εκλογικό του δικαίωμα εκείνος που καταδικάζεται αμετάκλητα για ένα πλημμέλημα, αρκεί αυτό να βρίσκεται στον Ποινικό ή Στρατιωτικό Κώδικα, όχι όμως και εκείνος που καταδικάζεται για ένα σοβαρότατο κακούργημα ειδικού ποινικού νόμου, όπως λ.χ. η διακίνηση ναρκωτικών ή η παράνομη μεταφορά αλλοδαπών. Απαιτείται μια καθαρή θέση ως προς τις πράξεις που θα δικαιολογούσαν αποστέρηση του εκλογικού δικαιώματος.

Ο νομοθέτης θα πρέπει, επομένως, σε ό,τι αφορά λ.χ. τις βουλευτικές εκλογές, να ορίσει επακριβώς στην εκλογική νομοθεσία (σύμφωνα με όσα επιτάσσει το άρθρο 51 παρ. 3 Συντ. και η αρχή της αναλογικότητας, ΔΕΕ, C-650/13, 6.10.2015), σε ποιες περιπτώσεις η αμετάκλητη ποινική καταδίκη για ορισμένα εγκλήματα μπορεί να έχει ως συνέπεια τον περιορισμό του εκλογικού δικαιώματος. Στην προσπάθεια αυτή θα πρέπει να συνεκτιμήσει αφενός ότι, βάσει του άρθρου 55 παρ. 1 Συντ., η ύπαρξη του δικαιώματος του εκλέγειν συνεπάγεται και δυνατότητα εκλογής στο βουλευτικό αξίωμα, και αφετέρου ότι, βάσει του άρθρου 55 παρ. 2 Συντ., ο βουλευτής που θα χάσει το δικαίωμα του εκλέγειν, εκπίπτει αυτοδικαίως και από το βουλευτικό αξίωμα.

Η ρύθμιση αυτή, στο μέτρο που δεν οδηγεί σε επιβολή ποινής, θα έχει άμεση ισχύ για όλους ήδη από την ημέρα της ψήφισής της και θα οδηγεί σε άμεση στέρηση του εκλογικού δικαιώματος και αυτοδίκαιη έκπτωση από το βουλευτικό αξίωμα  μόλις η καταδικαστική απόφαση για τα εγκλήματα που θα ορίζονται στον νόμο γίνει αμετάκλητη. Αντίθετα, θα πρέπει να είναι σαφές ότι μια επέμβαση στον Ποινικό Κώδικα και πιθανή επαναφορά της διάταξης για την αποστέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων δεν θα μπορέσει να αποκλείσει σε καμία περίπτωση – ακόμα δηλαδή και όταν η απόφαση γίνει αμετάκλητη – το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι των καταδικασθέντων, για τους οποίους θα συνεχίσει να εφαρμόζεται η επιεικέστερη διάταξη (άρθρο 2 ΠΚ).

Η Ελισαβετ Συμεωνίδου – Καστανίδου είναι καθηγήτρια Ποινικού Δικαίου στο ΑΠΘ