Ο καπιταλισμός μετά την πανδημία{CR}

Αυτή τη φορά το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο αιφνιδίασε όλο τον κόσμο. Αφήνοντας κατά μέρος τις συνήθεις ανησυχίες του για τα δημόσια οικονομικά των πλούσιων χωρών, πρότεινε την περασμένη Δευτέρα στις ανεπτυγμένες οικονομίες να δώσουν προτεραιότητα στις δημόσιες επενδύσεις. Οπως αναφέρει στην εξαμηνιαία έκθεσή του, οι οικονομίες αυτές θα πρέπει να επωφεληθούν από το χαμηλό κόστος δανεισμού και να αυξήσουν τις δαπάνες, σε πρώτη φάση σε έργα συντήρησης και σε δεύτερη φάση στην ψηφιακή υποδομή και την πράσινη τεχνολογία.

Σε δηλώσεις του στους Financial Times, ο υποδιευθυντής δημοσιονομικών υποθέσεων του ΔΝΤ Πάολο Μάουρο επικαλέστηκε τον… Κέινς, ο οποίος έλεγε ότι για να παρέχεται εργασία και άρα να αυξάνονται οι καταναλωτικές δαπάνες θα πρέπει να απασχολούνται άνεργοι για να ανοίγουν τρύπες και εργαζόμενοι για να τις κλείνουν. Μήπως λοιπόν αλλάζει κάτι; Μήπως η πανδημία αναγκάζει ακόμη και τους πιο ορθόδοξους οικονομολόγους να κάνουν την αυτοκριτική τους;

Ο γάλλος οικονομολόγος Ρομπέρ Μπουαγιέ, που μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Η πανδημία δοκιμάζει τους καπιταλισμούς» (εκδ. La Découverte), δεν βλέπει κάτι τέτοιο. Και σε συνέντευξή του στη Monde δεν κρύβει την απαισιοδοξία του. Πρώτον, η απότομη διακοπή της παραγωγής προκαλεί τόσο μεγάλες αλλαγές – οικονομικές, θεσμικές, πολιτικές, κοινωνιολογικές, ψυχολογικές -, ώστε είναι αδύνατον να επιστρέψουμε στην πρότερη κατάσταση. Η πτώση του βιοτικού επιπέδου θα είναι δραματική και διαρκής. Η περίφημη ανάκαμψη σε σχήμα V είναι καταδικασμένη σε αποτυχία.

Δεύτερον, το «πάγωμα» της οικονομίας έχει επιταχύνει το πέρασμα από τις παρακμάζουσες βιομηχανίες στους τέσσερις κολοσσούς του Διαδικτύου, τις περίφημες GAFA (Google, Apple, Facebook, Amazon). Κάποιοι, μεταξύ των οποίων και ο ίδιος, πίστευαν ότι ο κορωνοϊός θα βύθιζε τον καπιταλισμό σε κρίση. Συνέβη το αντίθετο: ο καπιταλισμός βγαίνει ενισχυμένος. Την ίδια στιγμή, οι πλατφόρμες οξύνουν τις οικονομικές ανισότητες. Οι εταιρείες αυτές δεν ενδιαφέρονται ούτε για την παραγωγικότητα ούτε για τη βελτίωση των προσόντων όσων δουλεύουν γι’ αυτές – απέναντι στους οποίους άλλωστε είναι φειδωλές.

Οι χαμένοι αυτής της οικονομίας, στους οποίους περιλαμβάνονται τόσο καινοτόμες start-up όσο και παραδοσιακές βιομηχανίες, στρέφονται έτσι προς τη μόνη πλευρά που μπορεί να τους προστατεύσει: τα κράτη. Η δύναμη των GAFA προκαλεί το διαλεκτικό τους αντίβαρο: την άνοδο διαφόρων κρατικών καπιταλισμών, με ισχυρότερο τον κινεζικό, που είναι αποφασισμένοι να υπερασπιστούν τα προνόμιά τους, και τις επιχειρήσεις τους, πίσω από τα σύνορά τους. Ο εντεινόμενος ανταγωνισμός ανάμεσα σε αυτές τις δύο μορφές καπιταλισμού αποτελεί παράγοντα αποσταθεροποίησης των διεθνών σχέσεων, όπως δείχνει η αντιπαράθεση μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας.

Τι προτείνει ο Μπουαγιέ; Το οικονομικό μοντέλο της Ιαπωνίας, στην οποία ταξιδεύει συχνά. Εκεί, τα μερίσματα από την τεχνολογική καινοτομία δεν τίθενται στην υπηρεσία της ανάπτυξης, αλλά του πληθυσμού. Στο κάτω – κάτω ποιες είναι οι ουσιαστικές ανάγκες των ανεπτυγμένων χωρών; Η πρόσβαση όλων των παιδιών σε μια ποιοτική εκπαίδευση, η ευημερία όλων των πολιτών και η ανάπτυξη του πολιτισμού – αφού δεν είμαστε μόνο βιολογικά όντα που πρέπει να έχουν ρούχα, τροφή και κατοικία. Το είχε πει ο Κέινς ήδη από το 1930, στην «Επιστολή στα εγγόνια μας».

Ο γάλλος οικονομολόγος μιλά για μια «ανθρωπογενετική» οικονομία. Κάτι ανάλογο προτείνει και η Μαριάνα Ματσουκάτο, καθηγήτρια στο University College του Λονδίνου και συγγραφέας του βιβλίου «Το επιχειρηματικό κράτος» (εκδ. Κριτική). Αντί να καθιερωθεί ένα οικουμενικό βασικό εισόδημα, που έχει το μειονέκτημα ότι διαιωνίζει το δίπολο του ιδιωτικού τομέα ως μοναδικού δημιουργού πλούτου και του δημόσιου τομέα ως διανομέα φιλανθρωπικής ενίσχυσης, να θεσπιστεί το «μέρισμα του πολίτη». Να παίρνει δηλαδή η κυβέρνηση ένα ποσοστό του πλούτου που δημιουργείται με δημόσιες επενδύσεις, να βάζει αυτά τα χρήματα σε ένα ταμείο και στη συνέχεια να μοιράζεται τα έσοδα με τους πολίτες. Με άλλα λόγια, να αμείβονται απευθείας οι πολίτες με ένα μερίδιο του πλούτου που έχουν δημιουργήσει.

Το κάνει η Αλάσκα από το 1982, διανέμοντας πετρελαϊκά έσοδα στους πολίτες μέσω ενός ετήσιου μερίσματος από το Μόνιμο Ταμείο της. Το κάνει η Νορβηγία, με το Κυβερνητικό Συνταξιοδοτικό της Ταμείο. Το σκέπτεται η Καλιφόρνια, που φιλοξενεί μερικές από τις πλουσιότερες επιχειρήσεις του κόσμου.

Αν το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο έχει ειλικρινείς προθέσεις, να μια ιδέα που θα μπορούσε να συμπληρώσει τη ριζοσπαστική (για τα μέτρα του) πρότασή του. Το «μέρισμα του πολίτη», γράφει η Ματσουκάτο στο Foreign Affairs, επιτρέπει να μοιράζεται με την ευρύτερη κοινότητα ο πλούτος που συνδημιουργείται από τον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα – είτε προέρχεται από φυσικούς πόρους, που αποτελούν έτσι κι αλλιώς μέρος των κοινών αγαθών, είτε από κάποια διαδικασία, όπως οι δημόσιες επενδύσεις σε φάρμακα ή ψηφιακές τεχνολογίες, που εμπεριέχει συλλογική προσπάθεια. Μια τέτοια πολιτική δεν πρέπει να υποκαταστήσει την ορθή λειτουργία του φορολογικού συστήματος. Ούτε να χρησιμεύσει ως πρόσχημα για να μη χρηματοδοτούνται βασικά δημόσια αγαθά. Ενα δημόσιο ταμείο, όμως, μπορεί να αλλάξει το αφήγημα αναγνωρίζοντας επισήμως τη συμμετοχή του δημόσιου τομέα στη δημιουργία πλούτου.

Η συνεργασία του ιδιωτικού και δημόσιου τομέα με έναν κοινό στόχο μπορεί να κάνει θαύματα: απόδειξη, η αμερικανική αποστολή στη Σελήνη το 1969.

Χάρολντ Τζέιμς (1956 – )

Και τώρα, «σοσιαπιταλισμός»

Καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον, και ένας από τους κορυφαίους ιστορικούς της πολιτικής οικονομίας της μεσοπολεμικής περιόδου, ο Τζέιμς εισάγει τον όρο «σοσιαπιταλισμός» για να αναδείξει την ανάγκη συνεργασίας του καπιταλισμού με τον σοσιαλισμό. Η σύγκλιση μεταξύ κεντρικού σχεδιασμού και ατομικής επιλογής δεν είναι κάτι καινούργιο, γράφει στο Project Syndicate. Μερικοί από τους σημαντικότερους σοσιαλιστές θεωρητικούς της Βιομηχανικής Επανάστασης, όπως ο γάλλος πρώην αριστοκράτης Ανρί ντε Σεν-Σιμόν και ο ουαλός ιδιοκτήτης υφαντουργίας Ρόμπερτ Οουεν, ήταν οι ίδιοι καπιταλιστές. Οι όροι «καπιταλισμός» και «σοσιαλισμός» ήταν αρχικά σχεδιασμένοι για να εκπληρώσουν τον ίδιο σκοπό, τη δημιουργία ενός αποκεντρωμένου συστήματος καταμερισμού εργασίας που θα εκπλήρωνε τις ανθρώπινες ανάγκες, απέβησαν όμως καταστροφικοί όταν παρήγαγαν υπέρμετρες συγκεντρώσεις εξουσίας. Με τις σημερινές τεχνολογίες, το όνειρό τους μπορεί επιτέλους να εκπληρωθεί. Αρκεί να καταστεί δυνατή η από κοινού αξιοποίηση των δεδομένων χωρίς να κινδυνεύσουν η ατομικότητα, η ιδιωτικότητα και τα κοινωνικά συμφέροντα.