Το Κυπριακό ως ζήτημα Τούρκων και Τουρκοκυπρίων

Οταν ο πρόεδρος της Τουρκίας το βράδυ της 6ης Οκτωβρίου 2020 ανακοίνωνε στην Αγκυρα το άνοιγμα του παραλιακού μετώπου της περίκλειστης πόλης των Βαρωσίων, δίπλα του στεκόταν ο λεγόμενος πρωθυπουργός Ερσίν Τατάρ. Και ο πολιτικός συμβολισμός ήταν αξεπέραστος: Το αξίωμα που ανακοινώνει την απόφαση, είναι αυτό που ουσιαστικά τη λαμβάνει και την εφαρμόζει. Υπό αυτή την έννοια ο πρόεδρος της Τουρκίας επιδίωξε να στείλει το μήνυμα, ιδιαίτερα στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, ότι το συνεχιζόμενο διχοτομικό καθεστώς εξαίρεσης στα βόρεια της Κύπρου διεκδικεί την «κανονικοποίησή» του και αναζητά τρόπους οικοδόμησης νέων δυναμικών προς τη φυσιολογικοποίηση του διαχωρισμού.

Τα πιο πάνω βεβαίως δεν αποτελούν ιστορική πρωτοτυπία. Οι σχέσεις της Τουρκίας με την Κύπρο γενικά και την τουρκοκυπριακή κοινότητα ειδικά, είναι σχέσεις μιας αποικιοκρατικού τύπου ιεραρχίας. Η «μητέρα πατρίδα» θεωρεί ότι έχει το γονικό δικαίωμα, όχι μόνο της προστασίας, αλλά και της πειθάρχησης της «κοινότητας των ομοεθνών». Ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1950 και μετά, αναλόγως συγκυριών, η εξουσία στην Αγκυρα διεκδικούσε την οικονομική, πολιτική και πολιτισμική πειθάρχηση των Τουρκοκυπρίων. Δαιμονοποίησε ιδεολογικά κάθε πολιτική έκφραση της κυπριακότητας της κοινότητας και επιδίωξε τη βαθμιαία ενσωμάτωσή της στο γεωπολιτικό σύστημα της «μητρόπολης». Επομένως η δημόσια έκφραση της κατάργησης της όποιας έννοιας τουρκοκυπριακής πολιτικής βούλησης στη δημοσιογραφική διάσκεψη της 6ης Οκτωβρίου, μπορεί να θεωρηθεί ως μια συνέχεια στην ιστορική εξέλιξη.

Ωστόσο υπάρχει και μια σχετική ρήξη με το παρελθόν. Η – για πολλούς – πρωτόγνωρη εμπλοκή της κυβέρνησης Ερντογάν στα εσωτερικά των Τουρκοκυπρίων με στόχο να εμποδιστεί η εκλογική επικράτηση του Μουσταφά Ακιντζί, σχετίζεται άμεσα και με τη γεωπολιτική ταυτότητα που θέλει να επιβάλει η Τουρκία στο κατεχόμενο κυπριακό έδαφος. Η περίοδος που ακολούθησε την πραξικοπηματική απόπειρα της 15ης Ιουλίου 2016 στην Τουρκία, είναι μια περίοδος έντονων αλλαγών. Ενα από τα πεδία που επηρεάστηκαν καθοριστικά είναι και ο τρόπος με τον οποίο ο συνασπισμός εξουσίας αντιμετωπίζει το περιφερειακό περιβάλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, η κυβέρνηση Ερντογάν συγκροτεί ένα συγκεκριμένο δόγμα, στη βάση του οποίου η Τουρκία εξαναγκάζεται να αντιμετωπίσει ποικιλόμορφες απειλές πέραν από τα γεωγραφικά της σύνορα. Για το μπλοκ εξουσίας της Τουρκίας, οι εντεινόμενοι ανταγωνισμοί στην Ανατολική Μεσόγειο λειτουργούν ως μια «εχθρική περικύκλωση» που στοχεύει στον εγκλωβισμό της χώρας σε ένα περιβάλλον μόνιμης αστάθειας. Ως επέκταση αυτού του σκεπτικού, η δομή της «ΤΔΒΚ» πρέπει να λειτουργεί όχι ως υποδοχέας της πολιτικής ασφάλειας της Τουρκίας, αλλά πολύ περισσότερο ως παροχέας ασφάλειας προς τη «μητρόπολη». Μια τέτοια αλλαγή δεν πρέπει να θεωρηθεί αφηρημένη και εκφρασμένη αποκλειστικά σε ρητορικό επίπεδο. Αντίθετα η πολιτική, οικονομική και κοινωνική μεταμόρφωση των Κατεχομένων απαιτεί, σύμφωνα με τους κύκλους εξουσίας στην Αγκυρα, συγκεκριμένες υποδομές και συγκεκριμένους πολιτικούς φορείς υλοποίησής τους.

Αυτή λοιπόν η γεωπολιτική ταυτότητα που θέλει να επιβάλει η σημερινή σύνθεση της εξουσίας Ερντογάν, είναι σχεδόν υποχρεωμένη να εξοβελίσει το ιδεολογικό πρόγραμμα που εκφράζει ο Ακιντζί. Η υπογράμμιση του τουρκοκύπριου ηγέτη στην ανάγκη εκδημοκρατισμού των σχέσεων Τουρκίας – Τουρκοκυπρίων, η προώθηση της αυτονομίας του κυπριακού χώρου, η δημόσια επανάληψη της αγωνίας για την απειλή εξαφάνισης της κυπριακότητας των Τουρκοκυπρίων, καθώς και η «επιθετική» έκφραση της τουρκοκυπριακής κοσμικότητας, αποτελούν μερικά από τα στοιχεία που μετέτρεψαν τον Ακιντζί σε «προδότη του έθνους».

Είναι λοιπόν κατανοητό ότι η ψηφοφορία για την ανάδειξη του τουρκοκύπριου ηγέτη, δεν επηρεάζει μόνο το Κυπριακό στην «παραδοσιακή» μορφή των επίσημων διαπραγματεύσεων για την επίλυσή του. Επηρεάζει με καθοριστικό τρόπο την αντιπαράθεση μεταξύ δύο μεγάλων ρευμάτων σκέψης: Των τουρκοκυπριακών δυνάμεων που αντιλαμβάνονται ολόκληρο τον κυπριακό χώρο στην αυτονομία του και που διεκδικούν την ομοσπονδιακή κατοχύρωση της ιδιαίτερης κυπριακής ταυτότητας και των δυνάμεων εκείνων που συνεχίζουν να λειτουργούν ως οι «κυματοθραύστες» καταστολής των αντιδράσεων εντός του συστήματος τουρκικής εξουσίας που οικοδομήθηκε στα βόρεια της Κύπρου. Εστω και αν η εκλογή του νέου τουρκοκύπριου ηγέτη δεν μπορεί από μόνη της να δημιουργήσει νέα δεδομένα στο Κυπριακό, είναι εντούτοις σημαντική για τη δυναμική εξέλιξη της δομής των σχέσεων της κοινότητας με την Τουρκία.

Ο Νίκος Μούδουρος είναι λέκτορας στο τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου