«Η Μέρκελ ενσαρκώνει {LF}το μοντέλο ηγέτη του Μ. Βέμπερ»

«Κατανοώντας τη νεοφιλελεύθερη γραφειοκρατία με τον Βέμπερ» (Béatrice Hibou). «Η γέννηση του καπιταλισμού στον Μαρξ και στον Βέμπερ» (Αλέξανδρος Παπαδημητρίου). «Οι τέσσερις όψεις της πολιτικής στο Πολιτική ως επάγγελμα του Μαξ Βέμπερ» (Kari Palonen). Είναι τρία από τα συνολικά 12 κεφάλαια που συγκεντρώνονται στο συλλογικό τόμο «Max Weber – 100 χρόνια μετά», ο οποίος αναμένεται τις επόμενες ημέρες από τις εκδόσεις Ευρασία, σε επιμέλεια του Γιάννη Κτενά, νομικού και υποφήφιου διδάκτορα Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Ο υπότιτλος υποδηλώνει ήδη την αφορμή, τα 100 χρόνια που συμπληρώθηκαν από τον θάνατο του γερμανού στοχαστή στις 14 Ιουνίου 2020, αλλά όπως σημειώνει ο επιμελητής στην εισαγωγή, η αφορμή δεν αρκεί από μόνη της: «Οι καθιερωμένες δηλώσεις περί της επικαιρότητας και της μεγάλης σημασίας του έργου ενός συγγραφέα είναι σχεδόν πάντα ύποπτες, ιδίως όταν γίνονται εν όψει μιας επετείου. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων πρόκειται για κοινότοπες και γενικόλογες διαπιστώσεις, οι οποίες χαρακτηρίζονται από ένα πνεύμα εντελώς αντίθετο από εκείνο που διατρέχει τα γραπτά του Μαξ Βέμπερ, πάντοτε προσηλωμένα στην ανάδειξη του συγκεκριμένου, του μοναδικού, του χαρακτηριστικού εκείνου που διακρίνει έναν ιδιαίτερο ιστορικό αστερισμό ή ένα κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο».

Σκοπός, λοιπόν, της έκδοσης είναι να παρουσιάσει τον Βέμπερ από την ευχέρεια που επιτρέπει η απόσταση και η επεξεργασία των νεότερων «αναγνώσεων». Πρώτα απ’ όλα, ως πολιτικό στοχαστή, «στον αντίποδα ενός κοινωνιολόγου – ή, χειρότερα, κοινωνιολογίζοντος – Βέμπερ, σαν αυτόν που προβάλλουν συχνά τα εγχειρίδια εισαγωγής στην κοινωνιολογία», κατά τον Γ. Κτενά. Κατά δεύτερον, να αναδείξει το βεμπεριανό έργο ως κοιτίδα της ριζοσπαστικής σκέψης για την κοινωνία: «Είναι γνωστό ότι ο ίδιος ο στοχαστής ήταν από πολιτική άποψη ένας ιδιότυπος φιλελεύθερος, ένας φιλελεύθερος χωρίς φυσικό δίκαιο, για να συμπυκνώσουμε σε μία φράση τις σχετικές αναλύσεις του Wolfgang Mommsen και άλλων σχολιαστών. Εξάλλου, η ανησυχία του για το μεγαλείο και την πορεία της Γερμανίας ως έθνους και κράτους υπήρξε πάντοτε ιδιαίτερα έντονη, ενώ ορισμένες φορές, ιδίως κατά τη νεότητά του, αυτή η έγνοια εκφράστηκε με αρκετά έντονο ή και επιθετικό τρόπο». Την ίδια στιγμή, στοχαστές όπως ο Κορνήλιος Καστοριάδης ή τα μέλη της Σχολής της Φρανκφούρτης εμπνέονται από το έργο του. Και ο τρίτος άξονας του βιβλίου αφορά μια εκ νέου προσέγγιση της μεθοδολογίας και της επιστημολογίας του Βέμπερ. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται το πρώτο κεφάλαιο, που υπογράφει ο γερμανός ερευνητής Dirk Kaesler και αφορά την περίφημη διάλεξη του Βέμπερ για την «Επιστήμη ως επάγγελμα». Ηταν στις 7 Νοεμβρίου 1917, στις 8 το βράδυ, όταν ο γερμανός στοχαστής ξεκίνησε να μιλάει στην αίθουσα τέχνης Steinicke, στον αριθμό 15 της Adalbertstraße στο Μόναχο, ύστερα από πρόσκληση του βαυαρικού συλλόγου που αποκαλούνταν «Σύνδεσμος Ελεύθερων Φοιτητών».

Τι οφείλει να γνωρίζει ο αναγνώστης για τις περίφημες έννοιες «επάγγελμα» και «κάλεσμα» που αφορούν την επιστήμη; Υπάρχει μία θρησκευτική και μία επαγγελματική διάσταση;

Στο πασίγνωστο δοκίμιό του «Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού» (1904/05: 1920) ο Μαξ Βέμπερ αναπτύσσει αυτή τη διάκριση ανάμεσα στις έννοιες «Beruf» και «Berufung» (σ.σ.: τις αφήνουμε εδώ επίτηδες στα γερμανικά για να φανεί η ομοιότητά τους). Στα αγγλικά θα μπορούσε κανείς – διστακτικά – να μεταφράσει ως «επάγγελμα» (Beruf) και «κάλεσμα» (Berufung). Το τελευταίο έχει σαφώς θρησκευτική διάσταση, καθώς είναι ο Θεός που καλεί πάντα κάποιον να γίνει, για παράδειγμα, ιερέας ή αγρότης. Ο Βέμπερ συνδέει αυτή την έννοια απευθείας με τον Λούθηρο και τη μετάφραση της Βίβλου που έκανε στα γερμανικά. Οταν ο Βέμπερ μέσω του «καλέσματος» αναφέρεται στην επιστήμη και την πολιτική διατηρεί σίγουρα αυτή τη θρησκευτική διάσταση.

Στην ομιλία του, όπου ο Βέμπερ εξηγεί τη διαδικασία της απομάγευσης, αναφέρεται στην επιθυμία για ουτοπία που υπάρχει εντός και εκτός πανεπιστημίου. Σ’ αυτή την κουλτούρα της «αυθεντικής εμπειρίας» που αναζητούσαν οι πολλοί.

Και αυτό ακριβώς είναι που αντιμάχεται! Η γνώση, η «επιστήμη» είναι λιγότερο κάλεσμα και περισσότερο επάγγελμα. Δυστυχώς η άποψή του ακούγεται πιο καθαρή στα γερμανικά. Η αγγλική μετάφραση καταλήγει φτωχή: «Η επιστήμη σήμερα είναι εξειδικευμένο επάγγελμα στην υπηρεσία της αυτογνωσίας και της γνώσης για τις σχέσεις μεταξύ των γεγονότων. Δεν είναι το προϊόν της χάριτος μάντεων και προφητών, που αναβλύζει ιερές αξίες και αποκαλύψεις – ούτε μέρος της ενασχόλησης σοφών και φιλοσόφων για το νόημα του κόσμου. Αυτό είναι το αναπόφευκτο δεδομένο της ιστορικής μας κατάστασης, από το οποίο, αν θέλουμε να παραμείνουμε συνεπείς προς τον εαυτό μας, δεν μπορούμε να ξεφύγουμε» (σ.σ.: ελεύθερη απόδοση από τα γερμανικά).

Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ως ένας από τους ηγέτες της Ενωσης Ελεύθερων Φοιτητών στο Βερολίνο, είχε υποστηρίξει λίγο πριν από τον Βέμπερ ότι το κάλεσμα για τους φοιτητές ήταν «να μεταμορφώσουν τη γνώση, το πανεπιστήμιο και, τελικά, την ανθρωπότητα». Μία άποψη που βασιζόταν στην εκπαιδευτική παράδοση του Wilhelm von Humboldt. Ο Βέμπερ, από την άλλη, αναφέρεται στα πρακτικά προβλήματα της πανεπιστημιακής ζωής και της καριέρας. Επαιρνε αποστάσεις από τη γερμανική παράδοση;

Στην πραγματικότητα, όχι και τόσο! Στο πρώτο μέρος της ομιλίας του προσπάθησε όντως να είναι όσο πιο πρακτικός γίνεται – μιλώντας, για παράδειγμα, για τον μισθό που μπορεί κανείς να κερδίσει ως ακαδημαϊκός στο γερμανικό σύστημα. Στο δεύτερο μέρος, ωστόσο, αναφέρεται στο «εσωτερικό κάλεσμα». Κι εκεί γίνεται το ίδιο «παθιασμένος» με τους Χούμπολντ και Μπένγιαμιν όσον αφορά την «εκπαίδευση» και την «επιστήμη». Για τη γερμανική μπουρζουαζία αυτές οι δύο έννοιες – και οι θεσμοί τους, όπως τα σχολεία και τα πανεπιστήμια – έγιναν πολύ σημαντικά μέσα στη μάχη με την αριστοκρατική και εργατική τάξη: και οι δύο θεωρούνταν ανίκανες είτε για εκπαίδευση είτε για επιστήμη. Σε αυτό το πλαίσιο ο Βέμπερ προτείνει τον όρο της «αριστοκρατίας του πνεύματος», μια αριστοκρατία των μορφωμένων και των ακαδημαϊκών.

Τι πίστευε για την εξειδίκευση της γνώσης σε σχέση με τις ανθρωπιστικές σπουδές;

Πίστευε βαθύτατα στην ανάγκη εξειδικευμένης γνώσης σε διαφορετικούς τομείς, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο του μαθήματος. Τόσο για τις φυσικές επιστήμες, δηλαδή, όσο και για τις ανθρωπιστικές σπουδές. Την αξιολογούσε πάντοτε με θετικό πρόσημο.

Η εποχή του Βέμπερ είναι η εποχή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τι άποψη είχε για τους διανοουμένους και γραφειοκράτες της εποχής; Ηταν «ένοχοι» επειδή συμμορφώνονταν με τις υποδείξεις του κράτους οδηγώντας στην καταστροφή;

Κι όμως, ο Βέμπερ ήταν ένας από τους γερμανούς διανοουμένους που καλωσόρισαν το ξεκίνημα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και μάλιστα με πάθος! Οπως πολλοί άλλοι, ήταν ενθουσιασμένος καθώς πίστευε κι ευχόταν ότι ο πόλεμος θα τοποθετούσε το γερμανικό Ράιχ στον χάρτη των Παγκόσμιων Δυνάμεων, μαζί με την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία. Οταν ο πόλεμος χάθηκε, ο Βέμπερ ήταν καταπτοημένος και θεώρησε την παλιά αριστοκρατία – με τον αυτοκράτορα επικεφαλής – ως την κύρια υπεύθυνη για τη μεγάλη ήττα και ντροπή.

Το «τι θα έγραφε» δεν είναι ο καλύτερος τρόπος για να προσεγγίσει κανείς το έργο ενός στοχαστή. Αλλά το τέλος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης είναι ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο για να αναρωτηθεί κανείς…

Ναι. Ο Βέμπερ έγραψε πολλά για την ίδια τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και έπαιξε έναν μικρό ρόλο ώστε να δημιουργηθεί το Σύνταγμά της. Προφανώς υποδέχθηκε θετικά την καθιέρωση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας στη Γερμανία. Τι θα έγραφε άραγε για την τελική πτώση της Βαϊμάρης και την αρχή του ναζισμού; Ως ένα σημείο είμαι ευτυχής που δεν χρειάστηκε να περάσει αυτό το «ηθικό τεστ». Οσο για το πρώτο κύμα ανόδου της ναζιστικής «ηγεσίας» δεν θα απέκλεια εντελώς ένα είδος συμπάθειας εκ μέρους του. Μέχρι το σημείο βέβαια που ο αντισημιτισμός θα γινόταν ξεκάθαρος στον δημόσιο χώρο: τότε ο Βέμπερ θα γινόταν ένας από τους σφοδρότερους πολέμιούς του. Και σίγουρα θα άνοιγε το στόμα του.

«Θα πρέπει να στρωθούμε στη δουλειά και να εκπληρώσουμε “τα αιτήματα της ημέρας”, στις ανθρώπινες σχέσεις όσο και στο επάγγελμά μας» γράφει προς το τέλος. Θα μπορούσε η έκκληση να έχει αναφορές στους σύγχρονους ηγέτες; Ποιος ή ποια, κατά τη γνώμη σας, είναι περισσότερο «βεμπεριανός»;

Κατά την προσωπική μου αντίληψη, η Ανγκελα Μέρκελ εκπροσωπεί όχι μόνο τον ιδεώδη τύπο του πολιτικού ηγέτη, κατά τις προθέσεις του Βέμπερ, αλλά και ένα ιδεώδες από μόνη της. Ο κόσμος μας θα ήταν καλύτερος εάν είχαμε περισσότερους ηγέτες όπως η καγκελάριος της Γερμανίας.

Είναι τελικά ο Μαξ Βέμπερ ένας «σύγχρονός» μας; Ενας στοχαστής του 20ού αιώνα, οι ιδέες του οποίου επιβιώνουν στον 21ο;

Οχι, δεν είναι «σύγχρονος» στοχαστής. Τον αντιμετωπίζω περισσότερο ως έναν επιστήμονα και διανοούμενο που βίωσε τη μετάβαση από τον 19ο στον 20ό αιώνα. Στα κείμενά του θέτει τα σωστά ερωτήματα για τον εξορθολογισμό, τον καπιταλισμό και τη γραφειοκρατία, αλλά δεν προσφέρει απαντήσεις για τις ανάγκες της εποχής μας. Αυτές οφείλουμε να τις ανακαλύψουμε εμείς. Διαβάζοντας τα κείμενα του Βέμπερ και σκεπτόμενοι μόνοι μας οι ίδιοι!

Γιάννης Κτενάς (επιμ.),
Max Weber
100 χρόνια μετά. Πολιτική, μεθοδολογία, ριζοσπαστική κριτική, Αθήνα: Ευρασία, 2020
«Αναμένεται εντός των ημερών από
τις εκδ. Ευρασία»