Η Ιστορία μέσα από τους χάρτες

Αν κάποιος με ρωτούσε για ένα από τα μεγαλύτερα ελλείμματα της σύγχρονης εκπαίδευσης θα έλεγα ότι είναι σίγουρα η Γεωγραφία. Η επιστήμη που συνδυάζεται με την πολιτική αλλά κυρίως με την Ιστορία, αφού θεωρείται ο απαραίτητος «σύμμαχός» της στην κατανόηση των γεγονότων. Φτάσαμε στο 2020 και στα πρόθυρα μιας πολεμικής σύρραξης για να κατανοήσουμε ότι η Ελλάδα είναι πιο μεγάλη γεωγραφικά και στρατηγικά απ’ ό,τι πιστεύαμε. Μια χώρα που εκτείνεται σε τρία πελάγη, έχει έξοδο στη Μεσόγειο, συνομιλεί με τον αραβικό κόσμο, το Ισραήλ και με τον ευρωπαϊκό χώρο. Η Ελλάδα είναι σύνορο πολλών και διαφορετικών πολιτισμικών συγκλίσεων ή συγκρούσεων και έτσι και αλλιώς πάντα βρισκόταν στην προμετωπίδα ιστορικών εξελίξεων στο πεδίο. Η μάλλον μίζερη ένταξή της απλώς στον χώρο των Δυτικών Βαλκανίων, μια επινόηση που βρήκε και θιασώτες στο εσωτερικό, ξεπερνιέται από τις ίδιες τις εξελίξεις που σηματοδοτούν τη συμμετοχή της σε μεγαλύτερα διακυβεύματα. Αυτό δεν σημαίνει τη δημιουργία ενός νέου μεγαλοϊδεατισμού αλλά την κατανόηση της γεωγραφικής σημασίας της που εκτείνεται μέσα από σύνθετα ιστορικά γεγονότα και εμπλέκει την Ελλάδα σε μεγάλα γεωγραφικά πεδία.

Είναι πιο παράλογη η υποτίμηση αυτή αν θεωρήσουμε ότι η κατανόηση της Γεωγραφίας ήδη από τα ομηρικά χρόνια επέφερε την κυριαρχία του αρχαίου κόσμου. Η Σπάρτη και ο Φίλιππος Β’ χρησιμοποίησαν πρώτοι τεχνικές που θα δούμε αργότερα και σε σύγχρονους στρατούς: ανάμεσά τους τη γεωγραφική ανίχνευση με τους «ημεροδρόμους», δηλαδή τους αγγελιοφόρους, όπως ο Φειδιππίδης ο Αθηναίος, και τους «βηματιστές». Και οι δύο αυτές ιδιότητες περιέγραφαν εκείνους που σε μια ημέρα μετρούν τεράστιες αποστάσεις χωρίς ανάσα (από τον πρόλογο του Ιωάννη Τζιφόπουλου, προέδρου της Επιτροπής Βιβλιοθήκης του ΑΠΘ, στο «Χώρας χαρτών γράφειν»).

Ομως και στη νεότερη Ελλάδα από τα σημαντικότερα κείμενα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, αν όχι ίσως το σημαντικότερο, σύμφωνα με την Αικ. Κουμαριανού, είναι η «Γεωγραφία Νεωτερική» των Δ. Φιλιππίδη – Γ. Κωνσταντά. Οι Δημητριείς, όπως έμειναν στην Ιστορία, προχώρησαν στη σύνθεση ενός ιδιαίτερα καινοτόμου έργου χρησιμοποιώντας την προσωπική τους εμπειρία, ενσωματώνοντας τη βιβλιογραφική παραγωγή της εποχής αλλά φτάνοντας σε τολμηρά πολιτικά συμπεράσματα καταγγέλλοντας τον αναχρονισμό και τη βαρβαρότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στη «Γεωγραφία Νεωτερική» γίνεται προσπάθεια να προσδιορισθεί ο ελληνικός χώρος σε συνάρτηση με τον ιστορικό παράγοντα, να λειτουργήσει η ιστορική μνήμη αλλά το κυριότερο, να καταγραφεί η παρούσα στιγμή και να προβληθούν σχέσεις και ισορροπίες ανάμεσα στον οικονομικό, κοινωνικό, πολιτισμικό και τον πολιτικό τομέα (Αικ. Κουμαριανού, εισαγωγή στη «Γεωγραφία Νεωτερική»). Η πρόσφατη εκδοτική επιτυχία δύο βιβλίων ξένων συγγραφέων που κυκλοφόρησαν στα ελληνικά, η «Εκδίκηση της γεωγραφίας» του Ρόμπερτ Κάπλαν (Μελάνι, 2017) και «Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας» του Τιμ Μάρσαλ (Διόπτρα, 2019), υποδεικνύει την επαναφορά της Γεωγραφίας στη διεθνή ανάλυση, αλλά και τη δημόσια συζήτηση.

Ιστορία 130 ετών

Το «Χώρας Χαρτών Γράφειν» του ομότιμου καθηγητή Ευάγγελου Λιβιεράτου σε εισαγωγή του Ιωάννη Τζιφόπουλου, μια συνεργασία της Τρικογλείου Βιβλιοθήκης, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου και της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού (επί διοικήσεως του Σ/χη Βαρδή Καγιαδάκη), είναι μια εντυπωσιακή ιστορία για τα 130 χρόνια (1889-2019) αυτής της ξεχωριστής Υπηρεσίας, η οποία συγκροτείται το 1889 από αυστριακούς αξιωματικούς ύστερα από έκκληση της ελληνικής κυβέρνησης. Η αρχική ιδέα για τη συγκρότηση της ΓΥΣ ανήκει στον Χαρίλαο Τρικούπη που ήθελε να τη χρησιμοποιήσει για τη συγκρότηση Εθνικού Κτηματολογίου αποδεικνύοντας τη συνέχεια σε διάφορα θέματα που απασχολούν διαχρονικά με αρνητικό πρόσημο το ελληνικό κράτος. Είχε προηγηθεί όμως μισός αιώνας ζωής του ελληνικού κράτους, κατά τη διάρκεια του οποίου η χαρτογράφηση του νέου κράτους εξέφραζε το αίτημα της εθνικής ενοποίησης στον χώρο και στον χρόνο με πιο εμβληματική περίπτωση τον «Χάρτη του Aldenhoven» που τυπώθηκε το 1838 στο βασιλικό λιθογραφείο και πήρε την ονομασία «Χάρτης του Βασιλείου της Ελλάδας» και ενσωμάτωσε όλα τα εθνικά αιτήματα που θα ξεδιπλωθούν τα επόμενα χρόνια. Ο χάρτης εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών (βλέπε τη σχετική φωτογραφία).

Δεν είναι τυχαίο ότι η ΓΥΣ υπήρξε από τις πρώτες διοικητικές μονάδες του στρατού που παρουσίασε διεθνή συνεργασία, κυρίως με την Αυστρία και η επέκτασή της συνδυάστηκε με την αντίστοιχη επιτυχή επέκταση της Ελλάδας κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων. Επιπλέον, ανέπτυξε σειρά τεχνικών δεξιοτήτων που την κατέστησαν πρωτοπόρα υπηρεσία στο εσωτερικό του στρατεύματος.

Το 2019 η ΓΥΣ συμπλήρωσε 130 χρόνια ζωής έχοντας δημιουργήσει μια ιστορική γεωγραφική παρακαταθήκη αλλά προσαρμοζόμενη στο σήμερα και σε ιδιαίτερα υψηλές απαιτήσεις μιας σύγχρονης γεωγραφικής πολιτικής σε μια χώρα με ιδιαιτερότητες όπως την νησιωτικότητα και τους δύσβατους ορεινούς όγκους που καλείται να τεκμηριώσει με ιδιαίτερη ακρίβεια δίκαια, σύνορα και εδαφικές και θαλάσσιες διεκδικήσεις σε ένα δύσκολο διεθνές περιβάλλον.

Ευάγγελος Λιβιεράτος,
Χώρας Χαρτών Γράφειν:
Με αφορμή τα 130 χρόνια της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού 1889-2019
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Βιβλιοθήκη & Κέντρο Πληροφόρησης, 2020,
τηλ. 2310 995348