Γεώργιος Χορτάτσης

Καμιά φορά (αλλά για μερικούς συχνά) οι ιστορικές δυστυχίες, οι φυσικές καταστροφές, οι πόλεμοι και οι χρόνοι μιας ηλίθιας αυθάδειας και αυτοϊκανοποίησης είναι ευκαιρία, και πάντα, όταν γίνεται, σωσίβιο, η επιστροφή στο παρελθόν και με δίκαιο μάτι, αυτί και καρδιά η επανεκτίμηση των έργων, των πράξεων, των ηθών, των ηττών, των ψευδαισθήσεων και των ουτοπιών ενός λαού μέσα στη ροή του χρόνου.

Στις μέρες τις δύσκολες που περνάμε, αυτή η σελίδα νιώθει μια αμηχανία, καταρχάς, ύστερα θλίψη και, όχι σπάνια, κατάθλιψη, όταν δεν της επιτρέπεται να συνεχίσει, τώρα που κλείνει πενήντα χρόνια από τότε που ξεκίνησε τον διάλογό της με το ζωντανό θέατρο του τόπου. Και δεν της επιτρέπεται, παρά την εμφανή, τα τελευταία χρόνια, δημιουργική πορεία του θεατρικού φαινομένου, λόγω μιας «καρκινικής» διαμαρτυρίας της ζώσας ύλης, το κορωνοϊού (εικάζω πως η λέξη «ιός» και η λατινική «virus» είναι η ρίζα του ρήματος «ίημι» με θέμα – Fi – που σημαίνει «φτάνω». Η αρχική του εικόνα ήταν «Fifημι», με δίγαμμα, που με την ημίφωνη φύση του σιγήθηκε). Αρα «ιός» είναι ο «ερχόμενος», ο επιταχύνων, ο σαρώνων.

Αλλά ας αφήσουμε την ετυμολογία, παρόλο που είναι μόνιμη η γλωσσική περιπέτεια των λέξεων μιας γλώσσας με τρεις χιλιάδες χρόνια ιστορία, είναι στην πραγματικότητα του χρόνου η ζωή ενός λαού. Ενας αρχαιολόγος, προϊστορικής περιόδου, θα μας έλεγε πόσες πληροφορίες μας δίνει, έστω και μια λέξη (μιας άγνωστης διαλέκτου) σε ένα αρχαιολογικό κατάλοιπο.

Αν σήμερα, εγκαινιάζοντας μια σειρά με την επίσκεψη στη νεοελληνική δραματουργία, ξεκίνησα με γλωσσικές παρατηρήσεις, είναι για να ξανατονιστεί πως η γλώσσα είναι η ταυτότητα ενός λαού, η γλώσσα η προφορική και, όταν εκείνη έχει χαθεί, η γραπτή της διατύπωση. Η σελίδα αναφέρεται στο θέατρο και στο θεάτρο και τη γλώσσα του θα προσπαθήσω με σειρά άρθρων να αφηγηθώ και να ξαναμυηθώ στη σοφία της και στον πλούτο των πληροφοριών της. Η γλώσσα έχει ηθική, γνώση, «ιθαγένεια», συγγένειες και επιρροές από την οικονομία, τη θρησκεία έως την τέχνη και τη φύση.

Ξεκινώντας σήμερα από το καταγωγικό θεατρικό κείμενο του Γεώργιου Χορτάτση (1550 – 1610) «Ερωφίλη» και τους κωμικούς της συγγενείς δεν έχω, παρά να μείνω εν πρώτοις στη γλώσσα αυτού του αριστουργήματος, όχι μόνο της ελληνικής ιστορίας του θεάτρου. Γιατί, αν δεν ξεκινήσω από το γλωσσικό ένδυμα, θα υπάρχει περίπτωση να πελαγοδρομήσω. Το ίδιο θα μπορούσε αν συμβεί, και συμβαίνει, με έναν μεγάλο, σύγχρονο ποιητή του Χορτάτση, τον Σαίξπηρ: ο Σαίξπηρ δεν έχει δημιουργήσει ούτε ένα έργο του που η υπόθεσή του να είναι αποτέλεσμα και αίτιο μιας ύλης ιστορικής, ηθικής, πνευματικής της προσωπικής του ανάγνωσης της Ιστορίας. Αντλεί θέματα, κυρίως από τα αφηγήματα της ιταλικής πρώιμης αναγέννησης ή καταφεύγει στα γνωστά χρονικά της βρετανικής ιστορίας. Λίγα έργα του, επίσης, έχουν σκωτσέζικη ιθαγένεια και υλικό από τις σκανδιναβικές σάγκες. Είναι σκανδαλώδες, αλλά, βέβαια, τυχαίο ότι η «Ερωφίλη» του Χορτάτση και ο «Αμλετ» του Σαίξπηρ είναι έργα απολύτως σύγχρονα, του 1600 μ.Χ. Το ένα αντλεί τον μύθο του από ιταλικά πρότυπα, το άλλο από δανέζικη σάγκα, λαϊκή ιστορία.

Τι είναι εκείνο που χαρακτηρίζει, χωρίς αντιρρήσεις, την πρωτοτυπία του; Η γλώσσα. Ο Χορτάτσης και ο Σαίξπηρ «φοράνε» στο δάνειο μύθο τη γλωσσική τους σκευή. Ο Αμλετ και η Ερωφίλη, μιλώντας αγγλικά και ελληνικά αντίστοιχα, λαμβάνουν την αγγλική και την ελληνική ιθαγένεια. Ακόμα και όταν, όπως στην «Ερωφίλη», ο ποιητής, μεταφέροντας τη φόρμα του έργου της ιταλικής αναγέννησης που μεταποιεί, περιέχει χορικά, όπως η αρχαία τραγωδία, θα ήταν λάθος να πιστέψουμε πως ο Χορτάτσης τιμά την αρχαία ελληνική τραγωδία και τη φόρμα της. Την ιταλική πατέντα ακολουθεί και, πιθανώς, να γνώριζε σε βάθος την αρχαία τραγική δομή. Ο ιταλός ποιητής, μέσω της ρωμαϊκής παράδοσης της φόρμας που αντλεί από την αρχαία (μέσω της ελληνιστικής εξέλιξης) τραγική φόρμα, συναντάται με τον αναγεννησιακό λάτρη αυτής της φόρμας και, ακολουθώντας την παράδοση, τη χρησιμοποιεί. Τι μένει από αυτή την περιπέτεια της φόρμας; Η γλώσσα. Η λέξη, η σύνταξη και οι έννοιες με τη φόρτισή τους. Δεν είναι η πρώτη και η τελευταία φορά που γίνεται αυτό.

Οταν ο Μολιέρος γράφει τον «Αμφιτρύωνα», ο Ρακίνας τη «Φαίδρα», ο Ανούιγ την «Αντιγόνη» και τη «Μήδεια» και ο Μακλής τον «Ιώβ» και ο Βασίλης Ζιώγας την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι και εν Ταύροις», την εποχή τους, τα ήθη τους, τη πολιτική και οικονομική συνείδηση της πατρίδας τους είχαν ως πεδίο αναφοράς. Η «Φαίδρα» του Ρακίνα δεν έχει τον ίδιο ηθικό κώδικα με τη Φαίδρα του Ευριπίδη στον «Ιππόλυτο». Η ρακινική ηρωίδα έχει καθολική θρησκευτική αντίληψη για το αμάρτημα της μοιχείας. Καθολικός γράφει και σε καθολικούς θεατές απευθύνεται. Παρένθεση: ο Πίτερ Μπρουκ, όπως κι άλλοτε έχω γράψει, συνομιλώντας μαζί μου σε ταξίδι προς την Επίδαυρο, μου είπε πως δεν ανέβασε ποτέ αρχαίο δράμα, γιατί δεν μπορούσε, λόγω της κουλτούρας του, εβραϊκής και ευρωπαϊκής, να καταλάβει το αμάρτημα της Φαίδρας του Ευριπίδη ή του Αίαντα του Σοφοκλή. Οταν, π.χ., η Αφροδίτη στον «Ιππόλυτο» τιμωρεί τον ήρωα και τον αποθεώνει η Αρτεμη! ‘Η όταν οι Ερινύες πολεμούν την Αθηνά).

Η ΓΛΩΣΣΑ. Ξαναεπιστρέφω στον Χορτάτση για να επιμείνω πως η θεατρική του προσέγγιση υποχρεωτικά περνάει μέσα από τη γλώσσα. Και η γλώσσα του Χορτάτση είναι η κρητική διάλεκτος της Κρήτης του αιώνα του, η ομιλούμενη, κυρίως λαϊκή. Αυτή η ειδική της καταγωγή οδήγησε τον Κοραή να θεωρεί χυδαία (με την έννοια του χύμα, λαϊκού) τη γλώσσα των  κρητικών ποιητικών έργων (από τον «Ερωτόκριτο» ως τον «Κατζούρμπο»).

Ακόμα κι όταν καταφεύγει κανείς στα πρόσωπα της τραγωδίας του κρητικού ποιητή, θα ήταν λάθος να ψάχνει να βρει τις ρίζες των χαρακτήρων και των ηθών στα αρχαία πρότυπα. Η βιαιότητα των σκηνών αναφέρεται στη ρωμαϊκή παρένθεση, γι΄αυτό και η «Ερωφίλη» μοιάζει περισσότερο με τη «Μήδεια» του Σενέκα. Για να αντιληφθεί κανείς τη διαφορά των ηθών από την αρχαία στη ρωμαϊκή τραγωδία, ακόμα και με τον ίδιο μύθο, θυμίζω πως, όταν ανέβηκε η «Μήδεια» του Σενέκα στο ρωμαϊκό αμφιθέατρο, η ηρωίδα έσφαζε ζωντανά επί σκηνής παιδιά χριστιανών φυλακισμένων! Κάθε βράδυ άλλα, νήπια!

Η «Ερωφίλη» μεταφέρει αυτό το κλίμα, αυτά τα ήθη, αυτές τις απάνθρωπες συμπεριφορές. Είναι διαφορετικό να απευθύνεσαι στον αθηναϊκό δήμο που το πρωί έχει ακούσει τους Σοφιστές στην Αγορά και τον Ισοκράτη στη Βουλή ή στα Δικαστήρια και άλλο σε έναν όχλο πολυεθνικό, όπως ήταν ο λαός στην αυτοκρατορική Ρώμη. Βέβαια, για να πούμε και του στραβού το δίκιο, αυτό το ρωμαϊκό ήθος μιμήθηκε το θέατρο και του Σαίξπηρ και των ισπανών δραματουργών και των αναγεννησιακών ποιητών και των ρομαντικών. Και καλά έκανε, αφού το αληθινό θέατρο οφείλει να παριστάνει στη σκηνή τις ιδέες και τα ήθη της κοινωνίας της εποχής του, ανεξάρτητα αν ο «μύθος» των έργων αντλείται από την αστείρευτη πηγή των αρχαίων μύθων και των ελλήνων τραγικών. Εδώ, όμως, βρίσκεται και η δυσκολία προσέγγισης σκηνικής των κρητικών, π.χ., δραμάτων. Αρχαίοι μύθοι, ρωμαϊκή ηθική και γλώσσα λαϊκή, η ομιλούμενη την εποχή συγγραφής του έργου. Γλώσσα της κρητικής γειτονιάς. Είχα την εμπειρία να δω στο Ρέθυμνο τον «Ερωτόκριτο» του Ευαγγελάτου και έμεινα άναυδος, όταν γιαγιάδες με τσεμπέρι επαναλάμβαναν φωναχτά τους στίχους που απάγγελναν οι ηθοποιοί και συμπλήρωναν με αγανάκτηση, αν οι ανάγκες της σκηνοθεσίας παρέλειπαν στίχους του έπους!

Ενα έργο του Χορτάτση, είτε η «Ερωφίλη», είτε οι κωμωδίες του, μεταφέρουν στο σημερινό κοινό τρεις λογοτεχνικές και σκηνικές παραδόσεις: τον αρχαίο μύθο, τη ρωμαϊκή του προσέγγιση και την αναγεννησιακή ηθική. Να συνδυάζει Ευριπίδη και Σενέκα και Ρακίνα με τη μουσική του κρητικού δεκαπεντασύλλαβου του «Αγρίμια κι αγριμάκια μου».

Μια τίμια ανάγνωση της «Ερωφίλης» είναι μια κατάδυση στην ιστορία των μορφών, των ιδεών και των ηθών είκοσι αιώνων ποιητικής περιπέτειας και ηθικής φιλοσοφίας.