Το μεγάλο πείραμα της ειρηνικής ενοποίησης

Εκείνη την ημέρα, 3 Οκτωβρίου 1990, ήταν στο διαμέρισμα στο οποίο παλαιότερα είχε κάνει κατάληψη και το οποίο στο μεταξύ νοίκιαζε, στη συνοικία Πρέντσλαουερ Μπεργκ του Ανατολικού Βερολίνου, θυμάται ο Ιλκο-Σάσα Κοβάλτσουκ. Στη διπλανή πλατεία Κόλβιτσπλατς – καμία σχέση με τη σημερινή, ανακαινισμένη πλατεία γεμάτη εστιατόρια και μπαρ – είχαν συγκεντρωθεί χιλιάδες κυρίως αριστεροί της Ανατολικής και της  Δυτικής Γερμανίας για να ιδρύσουν την «Ομοσπονδιακή Δημοκρατία Ουτοπία», περιγράφει στα «ΝΕΑ» o γερμανός ιστορικός και συγγραφέας. Την ίδια ώρα μπροστά στο ιστορικό Ράιχσταγκ, τη σημερινή Ομοσπονδιακή Βουλή, η πολιτική ηγεσία γιόρταζε την ενοποίηση της Γερμανίας.

Ηταν το επιστέγασμα της «ειρηνικής επανάστασης» των Ανατολικογερμανών που έναν χρόνο πριν είχε ρίξει το Τείχος του Βερολίνου, σύμβολο διαίρεσης της Γερμανίας και της Ευρώπης την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Τα τρία τέταρτα των Ανατολικογερμανών ήθελαν την άμεση ενοποίηση. Αντίθετοι, για ιδεολογικούς λόγους, ήταν οι κομμουνιστές της Ανατολικής Γερμανίας. Επικριτικοί για τον τρόπο που έγινε ήταν φιλελεύθεροι αριστεροί, όπως ο 23χρονος τότε Κοβάλτσουκ, γεννημένος στο Ανατολικό Βερολίνο. Ηθελαν την ενοποίηση, αλλά όχι την προσχώρηση της Ανατολικής στη Δυτική Γερμανία.

«Ανησυχούσαμε ότι θα ενισχυθεί το νεοναζιστικό, νεοφασιστικό ρεύμα» εξηγεί ο ιστορικός, ειδικός σε θέματα γύρω από τη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας και τη Στάζι. Ο ίδιος είχε ξυλοκοπηθεί από ομάδα νεοναζί την ημέρα της «νομισματικής ενοποίησης» την 1η Ιουλίου 1990. Ανησυχία για την αναβίωση του εθνικισμού σε μια επανενωμένη Γερμανία υπήρχε και στις γειτονικές χώρες στην Ευρώπη που είχαν ζήσει τη λαίλαπα του ναζισμού.

Σήμερα το AfD, που στεγάζει και την εξτρεμιστική Ακροδεξιά, βρίσκει ιδιαίτερα στην Ανατολική Γερμανία πρόσφορο έδαφος. «Στην Ανατολική, πρώην κομμουνιστική Γερμανία δεν υπήρξε καμία επεξεργασία του εθνικοσοσιαλιστικού, φασιστικού, αποικιοκρατικού παρελθόντος της Γερμανίας» εξηγεί ο Κοβάλτσουκ. Το κομμουνιστικό καθεστώς της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας θεωρούσε ότι δεν έχει σχέση με τέτοια φαινόμενα, αυτά ήταν «όχημα του καπιταλισμού». Ακόμα και τον Χίτλερ «είχαν μεταλλάξει» σε Δυτικογερμανό.

Ρατσισμός, αντισημιτισμός, ξενοφοβία υπάρχουν και στη Δυτική Γερμανία. Αλλά υπάρχει ταυτόχρονα και αντίδραση της κοινωνίας πολιτών. «Αυτή η αντίδραση λείπει στην Ανατολική Γερμανία, επειδή η επεξεργασία του παρελθόντος δεν πέρασε στο συλλογικό υποσυνείδητο της κοινωνίας», λέει ο Κοβάλτσουκ, αυτό κάνει τους Ανατολικογερμανούς πολύ πιο ευάλωτους στην ακροδεξιά ρητορεία του AfD. Υπάρχει μια «μεγάλη παρεξήγηση» σχετικά με την ελευθερία της γνώμης, οι Ανατολικογερμανοί θεωρούν ότι δεν έχει όρια και πιστεύουν ότι «σπάζουν ταμπού όπως επί  Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας». Αλλά στη Γερμανία υπάρχουν όρια, π.χ. όταν πρόκειται για το Ολοκαύτωμα, η άρνηση του οποίου διώκεται ποινικά.

Η κατάρρευση ολόκληρου του συστήματος της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας  συμπαρέσυρε τις πολιτικές, πολιτιστικές ελίτ που δεν αντικαταστάθηκαν από άλλες εγχώριες όπως στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, διαπιστώνει ο Κοβάλτσουκ. Το κενό εκπροσώπησης σε όλα τα επίπεδα καλύφθηκε με εισαγωγή ελίτ από τη Δυτική Γερμανία. Κορυφαίοι Χριστιανοδημοκράτες έγιναν πρωθυπουργοί στα νέα ανατολικά κρατίδια: ο Κουρτ Μπίντενκοπφ στη Σαξονία και ο Μπέρχαρντ Φόγκελ στη Θουριγγία. Ακόμα και η μετακομμουνιστική Αριστερά έκανε «εισαγωγή» από τη Δυτική Γερμανία τον σημερινό πρωθυπουργό Μπόντο Ράμελο στη Θουριγγία. Δυτικογερμανός είναι και ο Μπγιορν Χέκε, κορυφαίο στέλεχος της ακροδεξιάς AfD Μπγιόρν Χέκε που μετακόμισε στη Θουριγγία, γιατί εκεί δεν χρειάζεται να σπείρει, παρά μόνο «να θερίσει» τους καρπούς της ακροδεξιάς ιδεολογίας.

Μέσα σε μία γενιά οι Ανατολικογερμανοί έζησαν τον μεγάλο κοινωνικό και οικονομικό μετασχηματισμό της χώρας τους και ζουν επιπροσθέτως τις συνέπειες του ψηφιακού μετασχηματισμού που περνούν όλες οι χώρες. «Αυτό οδηγεί πολλούς στην αναζήτηση απλουστευτικών λύσεων και ανοίγει τις πύλες στον εθνικολαϊκισμό» που είναι κυρίαρχο στοιχείο στις πρώην κομμουνιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχία. Αντίστοιχη πορεία θα είχε πιθανότατα και η Ανατολική Γερμανία. Εζησε τη σκληρότερη μετάβαση στην οικονομία της αγοράς, αλλά με ηπιότερες κοινωνικά συνέπειες από άλλες χώρες του κομμουνιστικού μπλοκ. Τριάντα χρόνια μετά, οι Γερμανοί στη συντριπτική τους πλειονότητα εκτιμούν ότι προσωπικά είναι καλά έως πολύ καλά, κακή θεωρούν τη γενική εικόνα.

Η Στάζι, η δικτατορία και η «Προσχώρηση»

Ιδιαιτερότητα της γερμανικής ενοποίησης είναι τα αρχεία της Στάζι, μυστικής υπηρεσίας της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Μόνο η Γερμανία μπορούσε να ακολουθήσει την οδό διατήρησης και επεξεργασίας των αρχείων, λέει ο ιστορικός Κοβάλτσουκ που ανέλαβε το Τμήμα Eκπαίδευσης και Ερευνας της Αρχής Ομοσπονδιακών  Εντεταλμένων για τα Αρχεία της Στάζι. Διότι στην Ανατολική Γερμανία διαλύθηκαν οι κρατικοί θεσμοί που στις άλλες ανατολικοευρωπαϊκές χώρες μετεξελίχθηκαν και στην περίπτωση της Ρωσίας συνέχισαν να λειτουργούν με άλλο όνομα. «Σε όλες τις γλώσσες πέρασε η λέξη Στάζι. Ολοι πιστεύουν ότι η Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας ήταν δικτατορία της Στάζι. Είναι λάθος. Ηταν δικτατορία του κομμουνιστικού Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος Γερμανίας (ΕΣΚΓ). Η Στάζι ήταν το εργαλείο του κόμματος» λέει ο Κοβάλτσουκ. Σήμερα τα αρχεία της Στάζι είναι ανοιχτά στα θύματα και στην επιστημονική, ιστορική, δημοσιογραφική έρευνα.

H ειρηνική ενοποίηση της Γερμανίας ήταν ένα μοναδικό «πείραμα». Ο Κοβάλτσουκ ήταν τότε αντίθετος με την επιλογή της ταχείας ενοποίησης, της «Προσχώρησης», όπως θα μπορούσε να αποδοθεί ο τίτλος του τελευταίου του βιβλίου, εξηγώντας πως η Ανατολική Γερμανία έγινε τμήμα της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας. Θεωρεί όμως σημαντικό ότι αξιοποιήθηκε ένα ιστορικό παράθυρο χρόνου. Κανένας δεν γνώριζε πόσο θα παρέμενε στην εξουσία ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Το πραξικόπημα τον Αύγουστο του 1991 θα μπορούσε να γίνει εξίσου καλά έναν χρόνο πριν και να επιτύχει. Και αυτό, λέει ο Κοβάλτσουκ, «θα ήταν το τέλος του ονείρου για μια ενωμένη Γερμανία και ενωμένη Ευρώπη».