Είναι η μπανάνα του Κατελάν τέχνη;

Το έργο του Μαουρίτσιο Κατελάν «Comedian», μία μπανάνα στερεωμένη στον τοίχο με ασημί αυτοκόλλητη ταινία, θα αποτελεί στο εξής τμήμα των συλλογών σύγχρονης τέχνης του Μουσείου Γκούγκενχαϊμ της Νέας Υόρκης. Το έργο έγινε πρωτοσέλιδο κατά την περσινή Art Basel Miami Beach, όταν είχε εκτεθεί στην γκαλερί Perrotin. Κόσμος συνέρρεε για να παρακολουθήσει την μπανάνα να ωριμάζει – και από κίτρινη να γίνεται καφέ, ενώ έβγαζε selfies. Η γκαλερί πούλησε και τις τρεις εκδοχές του έργου, ανεβάζοντας μάλιστα την τιμή του τελευταίου αντίγραφου από 120.000 σε 150.000 δολάρια. Ο ένας από τους τρεις ιδιοκτήτες του «Comedian» προτίμησε να το δωρίσει στο μουσείο. Βέβαια αυτό που παίρνει το μουσείο ως έργο είναι ένα πιστοποιητικό αυθεντικότητας μαζί με ένα 14σέλιδο κείμενο με τεχνικές οδηγίες για το πώς τοποθετείς και κολλάς την μπανάνα στον τοίχο για να την εκθέσεις ως «Comedian». Με αυτές τις σκέψεις για την έννοια του έργου τέχνης απευθυνθήκαμε στους Poka-Yio, Ευγενία Σταματοπούλου, Σύλβια Κούβαλη και Χριστόφορο Μαρίνο.

Χριστόφορος Μαρίνος

ιστορικός τέχνης, επιμελητής εκθέσεων και δράσεων του ΟΠΑΝΔΑ

Φόρος τιμής στην Arte Povera

Το «Comedian» είναι ένα ινσταγκραμικό έργο και, θα τολμούσα να πω, κατεξοχήν μουσειακό. Από τη μία, έχεις την αίσθηση ότι ανήκει στις χειρονομίες που ασκούν θεσμική κριτική και, από την άλλη, ακολουθεί κατά γράμμα όλους τους κανόνες που νομιμοποιούν την ένταξή του σε μια μουσειακή συλλογή – εξού και οι 14 σελίδες με τις τεχνικές οδηγίες που το συνοδεύουν. Είναι ένα έργο φτωχής τέχνης για τους απίστευτα πλούσιους (filthy rich) και για όσους σκοτώνουν την ώρα τους στο Snapchat. Εκτός από τον Γουόρχολ, ο Κατελάν φαίνεται ότι αποτίνει φόρο τιμής στους πρωτοπόρους Ιταλούς της Arte Povera, που κι αυτοί είχαν χρησιμοποιήσει φθαρτά υλικά στα έργα τους και τα οποία έπρεπε στη διάρκεια της έκθεσης να αντικατασταθούν. Ενδεικτικά, ο Πιερ Πάολο Καλτσολάρι είχε χρησιμοποιήσει φύλλα μπανανιάς και ο Τζοβάνι Ανσέλμο ένα λάχανο. Η εύθραυστη υλικότητα των έργων και η ανάγκη συντήρησής τους πονοκεφαλιάζει τους επιμελητές μουσείων, ιδίως όταν πρέπει να αποφασίσουν πώς θα προσεγγίσουν τον απαρχαιωμένο τεχνολογικό εξοπλισμό στα έργα της video art. Θα τον αντικαταστήσουν, με κίνδυνο να αλλοιωθεί ο χαρακτήρας του έργου, ή θα τον συντηρήσουν, με ό,τι προβλήματα αυτό συνεπάγεται; Ας αφήσουμε όμως αυτό το θέμα να το επιλύσουν οι ίδιοι οι καλλιτέχνες και όσοι εργάζονται στα μουσεία.

Poka-Yio

Εικαστικός καλλιτέχνης

Go Bananas (συμπεριφέρσου τρελά)

Σεπτέμβριος 2020. Στην ουρά για τα εισιτήρια της Μπιενάλε του Βερολίνου βρίσκεται πίσω μου ο Μαουρίτσιο Κατελάν. Τον χαιρετώ και μου λέει πως δεν μπορεί να με αναγνωρίσει με τη μάσκα του προσώπου. Αντιθέτως τον ίδιο εύκολα μπορεί κάποιος να τον αναγνωρίσει λόγω της μεγαλοπρεπούς μύτης του που με δυσκολία χωράει σε μάσκες. Αυτή η μύτη και το πλατύ του χαμόγελο είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του λεγόμενου και Γελωτοποιού της σύγχρονης τέχνης. Το πρόσωπο ενός καλλιτέχνη μπορεί να γίνει σήμα κατατεθέν και να χρησιμοποιείται στα έργα του. Να είναι ένα σημαινόμενο. Η μεν αξία του καλλιτεχνικού έργου αποκτάται, με δυσκολία, αποκτώντας αυτό που αναφερόμενο στα νομίσματα ονομάζεται face-value, αλλά όταν έχει προστιθέμενη την υπεραξία ενός τόσο διάσημου προφίλ γίνεται ακόμα μεγαλύτερη. Η μύτη μπανάνα είναι μια υπέροχη καρικατούρα του καλλιτέχνη σταρ σαν να βγήκε από το χέρι ενός σύγχρονου Daumier. Η μπανάνα, μαζί με τις οδηγίες επικόλλησής της, κοστίζει τελικά ελάχιστα. Πόσοι άλλωστε μπορούν να μας κλείσουν το μάτι σε μια εποχή που έχουμε εμείς κλειστά τα μάτια; Η μπανάνα του Κατελάν κοστίζει ελάχιστα γιατί καταφέρνει με αφοπλιστική αμεσότητα να μας τρίψει στα μούτρα τη σοβαροφάνειά μας και να μας κάνει να ζητάμε και παραπάνω. Poka-Yio says: «Εvery cake is special».

Ευγενία Σταματοπούλου

ιστορικός τέχνης, συντηρήτρια έργων σύγχρονης τέχνης

«Ενδιαφέρεται για την ιδέα και την εικόνα»

Στα εφήμερα έργα αυτό που μετρά είναι η καταγραφή της πρόθεσης του καλλιτέχνη και η ακριβής περιγραφή (documentation) κατά τη διάρκεια της δημιουργίας του έργου του, ειδικά της πρώτης του έκθεσης. Στο κείμενο της καταγραφής του «Comedian» δηλώνεται ότι δεν είναι πρόθεση του καλλιτέχνη να διατηρηθεί το εφήμερο έργο καθεαυτό. Υπάρχουν καλλιτέχνες οι οποίοι ενδιαφέρονται για την ιδέα, για την εικόνα και σε αυτούς ανήκει ο Μαουρίτσιο Κατελάν. Προφανώς θα εξηγεί στο κείμενο οδηγιών ότι θέλει μπανάνα συγκεκριμένων διαστάσεων, η οποία θα τοποθετηθεί σε συγκεκριμένη απόσταση από το έδαφος και η αυτοκόλλητη ταινία θα είναι ταινία μιας κάποιας συγκεκριμένης εταιρείας.

Στο έργο Bread House (ένα σπίτι από μπαγκέτες ψωμί) του Ουρς Φίσερ, ή τα γλυπτά από κερί της Μαλβίνας Παναγιωτίδη, παίρνεις το πρωτότυπο και έχεις την άδεια από τον καλλιτέχνη ή να παραγάγεις τα εκθεσιακά αντίγραφα (exhibition copies) ή ο ίδιος σου τα δίνει ή τα προμηθεύεσαι από την εταιρεία που σου υποδεικνύει. Στην περίπτωση του Bread House ο Φίσερ ενδιαφέρεται για τη φόρμα των ψωμιών (το χρώμα, το βάρος, το μήκος τους). Δεν τον ενδιαφέρει η συντήρηση της πρωταρχικής ύλης γι’ αυτό και στο πέρασμα του χρόνου το Bread House έγινε ένα συνονθύλευμα από διατηρημένα ψωμιά. Δεν απογυμνώνουμε τον σκελετό του σπιτιού αλλά τώρα πια είναι φτιαγμένο με ψωμιά από την Ελλάδα, την Ιταλία, την Ελβετία, το Αμστερνταμ, όπου δηλαδή έχει εκτεθεί και χτιστεί σύμφωνα με τις οδηγίες του. Να διευκρινίσουμε ότι σε αυτό το έργο διατηρούμε το ψωμί, δεν το συντηρούμε, ακολουθώντας τη διαδικασία ελέγχου ανάπτυξης εντόμων για να μειώσουμε την επέκταση της φθοράς. Δίνουμε σημασία στην αποφυγή ανάπτυξης των εντόμων και χρειάζεται να μένει σε σταθερές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας. Το έργο μπαίνει για τέσσερις εβδομάδες σε ανοξία, δηλαδή σε χώρο με χαμηλό οξυγόνο, ώστε να μην αναπτυχθούν έντομα. Αν αυτό συμβεί το έργο ψεκάζεται με υγρό εντομοκτόνο και τοποθετούνται παγίδες με φερομόνες που εμποδίζουν την αναπαραγωγή μικροοργανισμών. Τα εφήμερα έργα είναι ένας συνδυασμός υλικότητας και εννοιολογικής σύλληψής τους. O Ντάμιεν Χιρστ τοποθετεί την οργανική ύλη μέσα στη ρητίνη και δίνει την αίσθηση ότι θέλει να τη διατηρήσει στον χρόνο.

Σε άλλες περιπτώσεις το εφήμερο έργο τέχνης γίνεται πολλαπλών αναγνώσεων καθώς προκαλεί τον θεατή του να αντιμετωπίσει το υλικό μέσα στον χρόνο. Οπως το «κλασικό» έργο εφήμερης διάρκειας «Vanitas: Flesh Dress For The Albino Anorexic». Είναι το  φόρεμα από κρέας που έγινε διάσημο όταν το φόρεσε η Lady Gaga. Η δημιουργός του, η Γιάνας Στέρμπακ, το παρουσίασε πρώτη φορά το 1987. Σήμερα ο συντηρητής του έργου ακολουθεί τις εξής οδηγίες: κόβει το κρέας μοσχαριού ακολουθώντας το πατρόν του φορέματος.

Σύλβια Κούβαλη

Rodeo Gallery

«Τα έργα έχουν ανάγκη να επιβιώσει η υλικότητά τους»

Σε πρώτο επίπεδο έχει ενδιαφέρον που το έργο έχει αποκτήσει την ίδια βαρύτητα με ένα κείμενο, και που το έργο γίνεται ισότιμο της γλώσσας που το καθορίζει και που θα το ακολουθεί για πάντα, όσο δηλαδή υπάρχει το μουσείο για να το αναδημιουργήσει. Πολλοί καλλιτέχνες, πρωτοπόροι της εννοιολογικής τέχνης και του μινιμαλισμού θα ήταν μάλλον ικανοποιημένοι με αυτή την κατάληξη και στροφή της ιστορίας (της Τέχνης), που δηλαδή ένας καλλιτέχνης baroque σαν τον Catellan καταλήγει εκεί (βλέπε J. Kosuth, H. Darboven, L. Weiner κ.ά.). Η τέχνη πάντα χρειαζόταν συντήρηση και φροντίδα. Σήμερα ζούμε στην εποχή της υπερ-συντήρησης και υπερ-αναπαλαίωσης της τέχνης, αρχιτεκτονικής κ.λπ. αλλά και η σύγχρονη τέχνη γεννιέται εξαρχής μέσα σε «ψυγεία», από τις κορνίζες ως την τεχνολογία που μέσα της το έργο είναι ενσωματωμένο. Υστερα μπαίνει σε μουσεία με υψηλές προδιαγραφές συγκεκριμένων συνθηκών που αποσκοπούν στη σωστή συντήρηση και έκθεση των συλλογών τους. Δεν έχει αλλάξει κάτι θεωρώ ως προς τις ανάγκες της ίδιας της Τέχνης. Πάντα τα έργα είχαν συγκεκριμένες απαιτήσεις για τη σωστή τους φροντίδα και επιβίωση της εκάστοτε υλικότητάς τους μέσα στον χρόνο. Αυτό απλούστερα γίνεται σήμερα πολύ πιο συστηματοποιημένα και γραφειοκρατικά και έργα σαν αυτό του Catellan σχολιάζουν ίσως αυτή την υπερβολή. Μια ωραία απάντηση σε όλη αυτή την κουβέντα δίνει το έργο του Χριστόδουλου Παναγιώτου, με τίτλο «Ζωγραφική» (Painting) του 2019. Πάνω σε έναν καμβά έχει απλώσει το αφαιρεμένο βερνίκι που έχει συλλεχθεί από πολλές διαδικασίες συντήρησης έργων ζωγραφικής που βρίσκονται στη συλλογή του Μουσείου Ορσέ, δημιουργώντας έτσι μια χρυσοκίτρινη επιφάνεια, κάνοντας αδύνατον στον θεατή να καταλάβει τι είναι αυτό που κοιτά. Ισως το αντίθετο από την μπανάνα; Μετά το έργο «A Perfect Day» που ο ίδιος καλλιτέχνης είχε κολλήσει με την ίδια ταινία αλλά με πολύ παραπάνω υλικό, τον γκαλερίστα Massimo de Carlo, αλλά και το έργο της Adriana Lara, μια μπανανόφλουδα πεταμένη στο πάτωμα.