Κλιματική αστάθεια και κυκλώνες της Μεσογείου

Ο πρόσφατος μεσογειακός κυκλώνας «Ιανός» άφησε πίσω του ανθρώπινα θύματα, ανυπολόγιστες καταστροφές στις πληγείσες περιοχές και μια διάχυτη αγωνία για το ενδεχόμενο επανεμφάνισης παρόμοιων ακραίων φαινομένων. Ειδικά σε ορισμένες περιοχές της Θεσσαλίας σημειώθηκαν συνολικά ύψη βροχής μεγαλύτερα από 250 ακόμα και 300 χιλιοστά, μεγέθη δηλαδή σχεδόν δεκαπλάσια του μέσου όρου για το Σεπτέμβριο. Είναι γεγονός ότι η φετινή χρονιά (2020) χαρακτηρίζεται από μια ιδιαίτερα έντονη διαταραχή στην ατμόσφαιρα του πλανήτη μας. Χαρακτηριστικά, η αρίθμηση των τροπικών κυκλώνων του Ατλαντικού έχει ήδη ξεπεράσει την αγγλική αλφαβητική λίστα. Είναι μόλις η δεύτερη φορά στην ιστορία των παρατηρήσεων που συμβαίνει κάτι τέτοιο (η πρώτη ήταν το 2005) και τα ονόματα πλέον δίνονται με βάση το ελληνικό αλφάβητο. Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά την περίοδο 14-20 Σεπτεμβρίου 2020 συνυπήρχαν πέντε τροπικοί κυκλώνες στον Ατλαντικό (Sally, Rene, Paulette, Teddy και Vicky), ένας υποτροπικός κυκλώνας στην περιοχή της Ιβηρικής Χερσονήσου (Alpha) και ο μεσογειακός κυκλώνας «Ιανός» στην Ελλάδα.

Η επιστημονική κοινότητα μελετά διεξοδικά αυτά τα ακραία καιρικά φαινόμενα, καθώς και την πιθανή αύξηση της συχνότητας εμφάνισης και της έντασής τους λόγω της κλιματικής αλλαγής. Η ανάλυση των φαινομένων είναι μια ιδιαίτερα επίπονη εργασία, η οποία συνδυάζει τη μελέτη δορυφορικών και επιτόπιων δεδομένων καθώς και ατμοσφαιρικών αριθμητικών μοντέλων. Σε μελέτη που διεξάγεται στο Κέντρον Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών ερευνάται ο ρόλος που παίζει η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας, ως μία από τις παραμέτρους που συμβάλλουν στη γένεση των μεσογειακών κυκλώνων.

Οι κυκλώνες της Μεσογείου είναι υποτροπικοί κυκλώνες και έχουν γενικά διαφορετικά χαρακτηριστικά από τους αντίστοιχους τροπικούς κυκλώνες οι οποίοι δημιουργούνται γύρω από τη ζώνη του Ισημερινού στον Ατλαντικό και στον Ειρηνικό Ωκεανό. Ωστόσο, η τροφοδοσία όλων αυτών των συστημάτων με υδρατμούς και ενέργεια, όταν βρίσκονται πάνω από τη θάλασσα εμφανίζει ομοιότητες. Στην περιοχή της Μεσογείου η μέση ετήσια θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας παρουσιάζει μια συνεχή αυξητική τάση περίπου 0.3°C ανά δεκαετία από το 1980 και μετά. Μάλιστα η τελευταία εικοσαετία είναι η θερμότερη στα επιφανειακά ύδατα της Μεσογείου από το 1870. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα προς το τέλος του καλοκαιριού, η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας σε ορισμένες περιοχές της Μεσογείου να είναι αρκετά υψηλή ώστε πιθανότατα να ενισχύει περαιτέρω με ενέργεια και υδρατμούς τα συστήματα των μεσογειακών κυκλώνων. Τέτοιες περιοχές «κυκλογένεσης» είναι συνήθως οι βόρειες ακτές της Αφρικής και ιδιαίτερα ο κόλπος της Σύρτης στη Λιβύη.

Η ανησυχητική αυτή αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας σε συνδυασμό και με την πρόσφατη εμφάνιση των δύο πολύ ισχυρών κυκλωνικών συστημάτων (Ζορμπάς 2018, Ιανός 2020) κάνει επιτακτική την ανάγκη για λήψη μέτρων ως προς την αντιμετώπιση αντίστοιχων φαινομένων στο μέλλον, καθώς όπως φαίνεται θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτά. Προφανώς το κύριο μέλημα θα πρέπει να είναι η προστασία της ανθρώπινης ζωής. Στην περίπτωση τόσο ισχυρών ανέμων και βροχοπτώσεων όπως αυτές που έπληξαν τα νησιά του Ιονίου και την περιοχή της Καρδίτσας κατά την τελευταία κακοκαιρία, η πρόκληση πλημμυρικών φαινομένων και υλικών καταστροφών είναι μάλλον αναπόφευκτη. Η κατάλληλη όμως προετοιμασία του κρατικού μηχανισμού, η δημιουργία αντιπλημμυρικών έργων και κυρίως η έγκαιρη προειδοποίηση των κατοίκων και η εκπαίδευσή τους είναι δυνατόν να μετριάσουν τις επιπτώσεις των φαινομένων, να συμβάλουν στην προστασία των πολιτών, αλλά και να οδηγήσουν σε μια ομαλότερη προσαρμογή σε ένα νέο κλίμα, το οποίο ακόμα και στη χώρα μας σε ορισμένες εποχές δεν θα είναι και τόσο φιλικό.

Ο Χρήστος Σ. Ζερεφός είναι Ακαδημαϊκός, Επόπτης του Κέντρου Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών, Εθνικός Εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή και ο Σταύρος Σολωμός είναι Ερευνητής Γ’ Βαθμίδος  του Κέντρου Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών