Οι λέξεις της τραγωδίας

Ολα όσα πραγματεύονται οι «Πέρσες», το παλαιότερο, πλήρες δράμα που έχει διασωθεί, έχουν ήδη συμβεί. Και τώρα είναι η στιγμή να ειπωθούν, μέσα σε μια ατμόσφαιρα αναμονής και αγωνίας. Η τραγωδία που επιχειρεί να αποτυπώσει τη συντριβή και την πτώση μιας αυτοκρατορίας μέσα από τη ματιά των ηττημένων, παρουσιάστηκε από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Λιγνάδη αυτό το δύσκολο καλοκαίρι.

Με τις λέξεις και τον λόγο να πρωταγωνιστούν μέσα σε μια παράσταση που θέλησε να προτάξει την καθαρότητα και τη διαύγεια, ο ρυθμός, οι ήχοι, τα σκηνογραφικά στοιχεία, όλα, επελέγησαν με τον ίδιο στόχο. Τραγωδία συνόλου, με τον Χορό (των Γερόντων) να πρωταγωνιστεί επί σκηνής, το έργο αποτελεί δείγμα γραφής για την ισορροπία που εμπεριέχει ανάμεσα στις έννοιες νίκη και ήττα, κερδισμένος – χαμένος. Ενας σεβασμός απέναντι στο απόλυτο, το τραγικό.

Γραμμένη μόλις οκτώ χρόνια μετά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π.Χ.), όπου ο περσικός στόλος υπέστη καταστροφή από τις ελληνικές δυνάμεις, η τραγωδία «Πέρσες» του Αισχύλου διεκδικεί τη μοναδικότητα να πραγματεύεται ένα ιστορικό γεγονός -και όχι μόνον. Με τον ποιητή να έχει λάβει μέρος και να γράφει ως αυτόπτης μάρτυς και με το κοινό να έχει συμμετάσχει και να διατηρεί έντονες μνήμες από τη σύρραξη, οι «Πέρσες» θα μπορούσαν να αποτελούν και ποιητικό «ντοκουμέντο» της εποχής. Με τις έννοιες της ελευθερίας και της δημοκρατίας να έρχονται σε αντιπαράθεση με τη δεσποτική μοναρχία, το έργο εμπεριέχει τα μεγάλα ιδεώδη – εξού και τον κίνδυνο να αποτελέσει αφετηρία διάκρισης «ελληνικού» και «βάρβαρου».

Ο Δημήτρης Λιγνάδης, φιλολογικός γνώστης της αρχαίας γραμματείας και παράλληλα θεατρικός δημιουργός, αντιμετώπισε την αισχύλεια τραγωδία δίχως την πρόθεση εθνικού μανιφέστου. Η σκηνοθεσία του ωστόσο εμπεριέχει το συναίσθημα για την πατρίδα με τρόπο συγκινητικό, λειτουργώντας ως (ελαφρύ) αντιστάθμισμα στην ένταση και τη βία του πολέμου. Μέσα στο λιτό σκηνικό με τα εκκλησιασικά στασίδια και υπό τους ήχους της κρητικής λύρας ξεδίπλωσε την «τελετουργία» των «Περσών» Εχοντας στα χέρια του την πεντακάθρη μετάφραση του καθηγητή Θ.Κ. Στεφανόπουλου, έδωσε έμφαση στις λέξεις που κυριάρχησαν επί σκηνής με την πολύτιμη αρωγή της Εύας Νάθενα στα (κεντημένα) κοστούμια.

Η σκηνοθεσία του Δημήτρη Λιγνάδη εντάσσεται σε μια ουσιαστική προσέγγιση του είδους, ακολουθώντας τη νοητή γραμμή των κλασικών παραστάσεων, με την εμφανή πρόθεση να αναδείξει το έργο και το όχι τον εαυτό του.

Ο Χορός κατέθεσε μια ενδιαφέρουσα σύνθεση ανδρικών σωμάτων, κινήσεων και φωνών, λειτουργώντας, ως όφειλε, πολλαπλά επί σκηνής: Ο Γιάννος Περλέγκας ικανότατος Κορυφαίος, μαζί  με τους Λαέρτη Μαλκότση, Δημήτρη Παπανικολάου και όλη την ομάδα, επιβεβαίωσαν την κυρίαρχη θέση τους μέσα στη συγκεκριμένη τραγωδία. Η χορογραφία του Κωνσταντίνου Ρήγου εντάχθηκε στον ρυθμό, προσθέτοντας τη δική της «μελωδία».

Στιβαρή Ατοσσα η Λυδία Κονιόρδου. Απόκοσμο είδωλο του Δαρείου ο Νίκος Καραθάνος. Ξέρξης ο Αργύρης Ξάφης. Μεστός ερμηνευτικά και κινησιολογικά Αγγελιαφόρος ο Αργύρης Πανταζάρας.

Το παιχνίδι και το «παιχνιδάκι»

Καθ’ όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού, από τη στιγμή που οι θεατρικές παραστάσεις πήραν το πράσινο φως και βασιζόμενη στην προσωπική μου εμπειρία, είδα ότι το θέατρο κράτησε τις αποστάσεις. Γι’ αυτό και απορώ με τα πρόσφατα μέτρα που εξαγγέλθηκαν από το υπουργείο Πολιτισμού (22/9), και αφορούν κυρίως την Αττική και τους ανοιχτούς χώρους με «ζωντανά» θεάματα. Ως εκ τούτου, οι παραστάσεις από την περασμένη Πέμπτη (24 Σεπτεμβρίου) κατέβασαν την αυλαία τους, όχι όμως και οι θερινοί κινηματογράφοι που παραμένουν ανοιχτοί. Ειλικρινά δυσκολεύομαι να κατανοήσω τη διαφορά και δεν υπονοώ ότι θα έπρεπε να κλείσουν – αντιθέτως υποστηρίζω ότι και τα ανοιχτά θέατρα θα έπρεπε να λειτουργούν.

Επίδαυρος, Ηρώδειο, Δημοτικό Θέατρο Ηλιούπολης Δημήτρης Κιντής, Θέατρο Βράχων Μελίνα Μερκούρη στον Βύρωνα και Θέατρο Πέτρας στην Πετρούπολη, χωρίς καμία εξαίρεση, δεν ξέφυγαν των κανόνων: Με μάσκα η είσοδος και η έξοδος, με μάσκα και η παρακολούθηση της παράστασης, αναλόγως της εκάστοτε συνθήκης, με κενά καθίσματα δεξιά-αριστερά-μπρος-πίσω και θέσεις υπολογισμένες διά ντουέτα ή κουαρτέτα… Επιπλέον, θα θυμίσω, ότι στο θέατρο δεν μιλάμε – κάτι που πολύ πιο άνετα κάνουμε στο ανοιχτό σινεμά…

Επανέρχομαι λοιπόν και αναρωτιέμαι πώς και γιατί το θέατρο στην εποχή του κορωνοϊού και της πανδημίας έγινε τόσο εύκολος στόχος. Το μπλέξανε με τα πανηγύρια, με τις συναυλίες, με τα μπουζούκια και πολλές άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Το ξέχασαν, το θυμήθηκαν, το επέτρεψαν, το απαγόρευσαν. Το κατηγόρησε η υπουργός Πολιτισμού για «μαύρη οικονομία» χωρίς να το στοιχειοθετήσει και χωρίς να αναλάβει την πρωτοβουλία να το διαλευκάνει άμεσα – αν πράγματι πιστεύει ότι έτσι συμβαίνει.

Το θέατρο από παιχνίδι έγινε «παιχνιδάκι»: Κι αν μετά το πρώτο κύμα της πανδημίας τα πράγματα φάνηκε να μπαίνουν στον ίσιο δρόμο, γρήγορα λοξοδρόμησαν. Κι αν οι καλοκαιρινοί μήνες αντιμετώπισαν τόσα προβλήματα, τι θα γίνει με τον χειμώνα. Για τον οποίο ακόμα αναμένεται η ανακοίνωση των μέτρων…

Η υγεία και ασφάλεια πάνω απ’ όλα, αλλά όχι άλλα μέτρα κι άλλα σταθμά: Συνωστισμός στα μέσα μαζικής μεταφοράς, στις πλατείες, στα καφέ και μετά λουκέτο στα θέατρα και αδιαφορία για έναν ολόκληρο κλάδο που έτσι κι αλλιώς τα περνάει δύσκολα.