«Η τεχνολογία επηρεάζει {LF}την αισθητική»

Μία εικόνα αντιστοιχεί σε 1.000 λέξεις. Τι συμβαίνει όμως όταν εκατοντάδες χιλιάδες λέξεις – όσες χωρούν σε κείμενα που γράφηκαν σε βάθος 30 ετών και καλύπτουν 226 σελίδες – αναλαμβάνουν να περιγράψουν την προσωπική περιπλάνηση ενός θεράποντος της φωτογραφίας στο αινιγματικό της σύμπαν; «Ο κόσμος του λόγου και της εικόνας μοιάζει με συναρπαστικό ταξίδι, τις ανακαλύψεις του οποίου χαίρεται κανείς να μοιράζεται, και αναπόφευκτα σχεδόν, με έναν λοξό καθρέφτη του εαυτού» σημειώνει ο επιμελητής του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης Ηρακλής Παπαϊωάννου στο ολοκαίνουργο βιβλίο του υπό τον τίτλο «Η φωτογραφία ως αίνιγμα». Μια ανθολογία κειμένων του που εστιάζουν κυρίως στη σύγχρονη ελληνική φωτογραφία μέσα από τις διαφορετικές γενιές και τις τεχνοτροπικές προσεγγίσεις των τελευταίων τριών δεκαετιών και με αφορμή την οποία συζητήσαμε μαζί του για την εξαιρετικά δημοφιλή και πολύπαθη τέχνη.

Λειτουργεί η φωτογραφία ως αίνιγμα;

Η φωτογραφία προτείνει έναν ελάχιστο τόπο και χρόνο, ως μια ανεσταλμένη αφήγηση. Ο θεατής καλείται, ειδικά αν απουσιάζει ο λόγος από τη θέση του υποβολέα, να περιπλανηθεί μόνος του σε αυτήν, να θεμελιώσει σχέσεις, να ερμηνεύσει σημεία, να υποπτευθεί τον χρόνο που προηγήθηκε και αυτόν που ακολουθεί. Αυτό δεν της προσδίδει τον χαρακτήρα αινίγματος; Παράλληλα, καθώς οι χρήσεις της ίδιας εικόνας ενίοτε αλλάζουν, επικαλύπτονται, συγκρούονται, καθίσταται δύσκολο να στερεώσεις το νόημά της.

Εχει μία μόνο σωστή λύση;

Ημουν πάντα επιφυλακτικός στην ορθότητα της μοναδικής λύσης. Εκεί που όλα μοιάζουν μονοσήμαντα κρύβονται αθέατες πτυχές και λεπτομέρειες, και λανθάνουν γοητευτικές αναγνώσεις. Υστερα η φωτογραφία ως απόσπασμα εξαρτάται σε ικανό βαθμό από το πού θα τοποθετηθεί, από την εποχή μέσα στην οποία επιχειρείται η ανάγνωσή της, από τα ευρύτερα κοινωνικά και πολιτικά συμφραζόμενα.

Πόσο έχει αλλάξει η φωτογραφική πραγματικότητα από το 1995 που γράψατε το πρώτο κείμενο του βιβλίου έως το 2017, οπότε γράψατε το τελευταίο;

Η φωτογραφία ήταν πάντα δεμένη στο άρμα της τεχνολογίας. Η τεχνολογία όμως επηρεάζει την αισθητική, όπως και την ιδεολογία. Η θεαματική αλλαγή σήμερα είναι ότι κάθε άνθρωπος, ελέω ψηφιακής τεχνολογίας, Διαδικτύου και κοινωνικών μέσων, είναι ένας δημιουργός εικόνων και συγχρόνως το κανάλι διανομής τους. Αυτό δεν έχει αξιοποιηθεί ακόμη όσο ριζοσπαστικά γίνεται. Παράλληλα, έχουν μεταβληθεί ο τρόπος και ο βαθμός στον οποίο η τεχνική εικόνα χρησιμοποιείται ως μέσο παρακολούθησης. Αυτό είναι και το μεγάλο στοίχημα της εποχής: αν θα καταστήσουμε την εικόνα περισσότερο μέσο διαλόγου και κατανόησης του κόσμου ή εργαλείο διαρκούς και αόρατου ελέγχου.

Σε μια εποχή υπερπροσφοράς εικόνων και αποθέωσης της επιφάνειας, όπως σημειώνετε μεταξύ άλλων στον πρόλογό σας, πώς μπορεί ο θεατής να προλάβει να συλλάβει την ουσία μιας φωτογραφίας και να μην την προσπεράσει ρίχνοντας ένα φευγαλέο βλέμμα στην επιφάνειά της;

Ο θεατής έχει βυθιστεί σιωπηρά στο αξίωμα της διαρκούς επιτάχυνσης. Η συνεχής εναλλαγή εικόνων έχει πάρει τη θέση της πραγματικής αλλαγής στη ζωή μας. Ο Αντώνης Λιάκος έγραφε παλιά και σοφά ότι «ο χρόνος είναι η νέα ηθική αξία». Σε μια εποχή όπου όλα πρέπει να γίνονται γρήγορα, τα πάντα σχεδόν μένουν ανεξέταστα. Το βάθος των πραγμάτων υποχρεώνεται να συρρικνωθεί στο επίπεδο μιας επιφάνειας, εκεί που η φωτογραφία δυνητικά θριαμβεύει. Ομως, η φωτογραφική εικόνα προσφέρει επίσης αναστοχασμό, συγκινήσεις πνευματικές, αν κανείς αρνηθεί τον υποθετικό μονόδρομο της βιασύνης και κατακτήσει τις δικές του ισορροπίες, αναγνωρίζοντας την αξία της σιωπής σε μια εποχή ακατάσχετου θορύβου.

Η φωτογραφία λέει ψέματα, αποκαλύπτει αλήθειες ή κρύβει μυστικά;

Η αλήθεια είναι μάλλον πολυεδρική, περίπλοκη για να την αποκαλύψει μια επίπεδη εικόνα στην ολότητά της. Οι όψεις της αλήθειας πάντως που αποκαλύπτει η φωτογραφία είναι συνήθως ειλικρινείς, συχνά περισσότερο από ό,τι αντέχουμε, εκτός κι αν η πρόθεση του δημιουργού είναι συνειδητά διαφορετική. Σε γενικές γραμμές ισχύει για αυτήν νομίζω αυτό που έγραφε ο Max Kozloff: είναι μια εικόνα που προσφέρει περισσότερα από όσα προσδοκά κανείς να δει και λιγότερα από όσα θέλει να μάθει.

Στο βιβλίο σας εστιάζετε κυρίως στην ελληνική φωτογραφία. Ποια είναι τα κυριότερα χαρακτηριστικά της και ποια η θέση της στην παγκόσμια ιστορία της φωτογραφίας;

Η Ελλάδα δεν ανήκει ιστορικά στις χώρες που παρήγαγαν τις τεχνολογικές και αισθητικές εξελίξεις του φωτογραφικού μέσου, παρά μάλλον στις χώρες εκείνες της εγγύς περιφέρειας που αφομοίωναν τους εισαγόμενους νεωτερισμούς, συχνά χωρίς να αποτελούν με κάποιον τρόπο εσωτερικά αιτήματα της ίδιας της κοινωνίας. Στην περίπτωση της φωτογραφικής τέχνης, η Ελλάδα έχει τις τελευταίες δεκαετίες αναδείξει μια σειρά από συνειδητούς δημιουργούς με προσωπική γραφή που λειτουργούν αναγκαστικά μέσα από μια δημιουργική αντίφαση: επιχειρούν να αναδείξουν τις πνευματικές ιδιαιτερότητες και τα βιώματα που προέρχονται από έναν τόπο με τη συνδρομή ενός μέσου η αισθητική του οποίου αναπαράγεται πλέον πληθωριστικά ως παγκοσμιοποιημένο ιδίωμα. Εκεί δημιουργείται τριβή και η τριβή γεννά σπινθήρες. Το ευχάριστο είναι ότι μερικές από αυτές τις φωνές βρίσκουν χώρο πλέον και στη διεθνή σκηνή.

Πώς διαγράφεται κατά τη γνώμη σας το μέλλον της φωτογραφίας τις επόμενες δεκαετίες;

Μέσα στη σύγχρονη κοινωνική και πολιτική συνθήκη η φωτογραφία, μαζί με άλλες εφαρμογές και μέσα, μοιάζει να απαλείφει την ίδια την ανάγκη του μέλλοντος, προτείνοντας στη θέση του έναν ενεστώτα διαρκείας, ένα διεσταλμένο παρόν. Η ίδια στο μέλλον φαντάζει όλο και πιο άυλη, πανταχού παρούσα, μια εικόνα ο διαρκής πολλαπλασιασμός της οποίας αποτελεί ίσως τη μόνη πραγματική αφθονία της εποχής.

INFO{CR}Hρακλής Παπαιωάννου, «Η φωτογραφία {LF}ως αίνιγμα», εκδ. University Studio Press, {LF}σελ. 226, τιμή 14 ευρώ.