Δύσβατη πορεία

Είναι σαφώς η ελλιπής παιδεία, συχνά και η ελλιπής γνώση, ακόμη και των διδασκόντων, και σχεδόν της πλειονότητας των ελλήνων (αυτούς γνωρίζω) μαθητών, σχετικά με την τέχνη της ποιήσεως. Δεν είναι η σπουδαία τύχη της ζωής μου να έχω ενημερωμένο στην τέχνη εκπαιδευτικό πατέρα, είναι και η έτοιμη, κάθε φορά, βιβλιοθήκη (όπου τη βρίσκει κανείς) να σου απαντήσει σε καίρια ερωτήματα ευρέος φάσματος, από θέματα ιδεών, ηθών έως, κυρίως, μορφολογικά. Στην εκπαιδευτική μου καριέρα συνάντησα όχι λίγους φιλολόγους, παρακαλώ, συχνά γυμνασιάρχες, που απεχθάνονταν την ποίηση, δεν δίδασκαν από τα σχολικά εγχειρίδια ποιητικά κείμενα και στις συζητήσεις σε διαλείμματα, εκδρομές ή κοινωνικές συνάξεις μιλούσαν για τους ποιητές και τα έργα τους με άκρως απαξιωτικά επίθετα. Με έχει στοιχειώσει έκτοτε η απαξιωτική φράση: «Σκάσε, ρε ποιητή» ή «Μας έπρηξες, κύριε ποιητά» κ.λπ.

Για να μην παρεξηγηθώ, σημειώνω πως συνάντησα στην εκπαίδευση, και τη δημόσια και την ιδιωτική και τη φροντιστηριακή, σε πρωτεύουσα και απομακρυσμένη επαρχία όπου υπηρέτησα, ευαίσθητους (κυρίως γυναίκες) και ενήμερους συναδέλφους στην ποιητική δημιουργία, στην ιστορία του ποιητικού είδους, ακόμη και στα γνωρίσματα των ποιητικών σχολών.

Σε ηλικία πρόσληψης των ποιητικών σχολών ο πατέρας μου ήταν εξόριστος, έτσι οφείλω την ποιητική μου μύηση σε δύο έξοχους καθηγητές, τον Απόστολο Ζορμπά και τον Αθανάσιο Φλώρο. Ο Φλώρος, μάλιστα, εκείνη την εποχή που υπηρετούσε στη γενέθλια πόλη μου, έγραφε την «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας», την ίδια εποχή που δημοσιεύτηκε και η «Ιστορία» του Κ.Θ. Δημαρά.

Το σχολικό εγχειρίδιο είχε, βεβαίως, μια μικρή σε σελίδες ανθολόγηση ελληνικών ποιημάτων, εκείνη την εποχή κανείς δεν γνώριζε τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Ρίτσο, τον Αναγνωστάκη και, πολύ περισσότερο, τους υπερρεαλιστές (παρόλο που ήταν η εποχή της αποδοχής τους) και τους νεωτερικούς μοντερνιστές. Στα «Αναγνώσματα» των Κρατικών Εκδόσεων συναντά κανείς Σολωμό, Κάλβο, Γρυπάρη, Πορφύρα, Μαλακάση, Ρήγα Γκόλφη, Χατζόπουλο. Σπουδαίους, βέβαια, ποιητές, αλλά δύσκολα έβρισκες δάσκαλο μανικό με την ποίηση να τους διδάξει. Εχω κι άλλοτε αναφερθεί σε γυμνασιάρχη φιλόλογο, όταν υπηρετούσε στις Σπέτσες, να δηλώνει με αυθεντία πολλών καρδιναλίων πως «ποίηση χωρίς ομοιοκαταληξία δεν είναι ποίηση». Οταν του υπέδειξα αν είχε την ίδια γνώμη για τον Κάλβο, που βέβαια δεν έχει ομοιοκατάληκτα ποιήματα, μου είπε: «Δεν έχω διδάξει ποτέ Κάλβο». Με νεότερους συναδέλφους που αγαπούσαν την ποίηση και πολλοί απ’ αυτούς έγραφαν στίχους στα κλεφτά, κουνούσαμε το κεφάλι, αλλά μέσα μας κλαίγαμε για τους μαθητές που έβγαιναν στη ζωή και είχαν «μαθητεύσει» στον αρνητή της ποίησης «δάσκαλο».

Για να πούμε, βέβαια, και την άλλη αλήθεια, τέσσερα χρόνια στη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας, δεν άκουσα ποτέ καθηγητή να διδάσκει ποίηση, πέρα από τον «Υμνο στην Ελευθερία» του Σολωμού. Ενας, μάλιστα, διακεκριμένος στις ενασχολήσεις του καθηγητής από έδρας διακήρυσσε πως δεν διδάσκει «ζώντας ποιητάς» και σε λίγο καιρό θα έπαιρνε το Νομπέλ ο Σεφέρης! Εκείνο, πάντως, που με εξέπληττε κάθε φορά ήταν πως μαθητές μου που έρχονταν από άλλους είχαν αφομοιώσει την τρέχουσα αντίληψη για τους ποιητές, καθόλου κολακευτική για μια κοινωνία την εποχή εκείνη που είχε μετρημένους στα δάχτυλα επιστήμονες σχετικούς με τη λογοτεχνία. Για να πούμε και την ιστορική αλήθεια, οι γονείς και οι επαγγελματίες της εποχής είχαν υποστεί μια ελλιπή εκπαίδευση στα μαύρα χρόνια της Κατοχής.

Προσωπικά, όταν μπήκα σε τάξεις το 1960, είχα μια αρματωσιά ποιητικής ενημέρωσης, λόγω της πατρικής παρουσίας, της βιβλιοθήκης και μιας έφεσης προς την ανάγνωση σε μια επαρχιακή πόλη που δεν είχε άλλη απασχόληση εξωσχολική από το κλωτσοσκούφι. Υστερα ήταν και ένας δυο φωτισμένοι δάσκαλοι στο δημοτικό σχολείο που όχι μόνο αγαπούσαν και δίδασκαν ποίηση, αλλά μας προέτρεπαν, όσους είχαμε μια έφεση, να γράψουμε ποιήματα και να μας τα σχολιάσουν. Λίγοι δάσκαλοι και δαχτυλοδεικτούμενοι! Αν δεν είχα δάσκαλο στο Γυμνάσιο τον Φλώρο, πώς θα αγαπούσα τα λατινικά και πώς θα τολμούσα να μεταφράσω Ωδή του Οράτιου που δημοσιεύτηκε, όπως ήδη έχω γράψει, στη φιλολογική σελίδα της «Βραδυνής» που διηύθυνε ο Μπάμπης Κλάρας!

Το 1957, εκατό χρόνια από τον θάνατο του Διονύσιου Σολωμού, ο σπουδαίος φιλόλογος, καθηγητής Λίνος Πολίτης εξέδωσε μια θηριώδη σε κόστος και σπουδαιότητα έκδοση των χειρογράφων του μεγάλου ποιητή. Η δίτομη έκδοση είχε τυπωθεί στη Γερμανία σε ειδικό χαρτί, όπου αποτυπώνονταν, εκτός από τα διαφορετικά μελάνια του ποιητή, και τα αποτυπώματα των δαχτύλων του, όταν είχε λαδωμένα χέρια. Μια έκδοση μνημειώδης. Ο πρώτος τόμος, φωτοτυπίες των χειρογράφων, ο δεύτερος, τυπογραφική αντιστοιχία σελίδα σελίδα, αράδα αράδα. Μην ξεχνάμε πως ο Σολωμός έγραφε ελληνικά με ιταλικούς χαρακτήρες, γραπτή μορφή φωνητικής γλώσσας. Είναι ακόμη καμάρι της βιβλιοθήκης μου αυτή η έκδοση που την πλήρωσα στερώντας τον εαυτό μου, φοιτητής όντας, από βραδινό φαγητό, θεάματα και συγκοινωνίες για να μη φορτώσω το γλίσχρο χαρτζιλίκι του πατέρα μου. Εκτοτε, κάθε φορά που δίδασκα Σολωμό και στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο, κουβαλούσα στην αίθουσα διδασκαλίας τους ασήκωτους τόμους της αποτύπωσης και της μεταγραφής του Λίνου Πολίτη και προσπαθούσα, μόνο με την επίδειξη, χωρίς άλλα σχόλια, να μυήσω τους μαθητές μου στον μόχθο, και συχνά στα αδιέξοδα, της ποιητικής δημιουργίας. Διότι πολλά παιδιά έρχονταν στο σχολείο με μια κοινόχρηστη αντίληψη πως η ποίηση είναι ή εύκολο πράγμα ή μια εξ ουρανού επιφοίτηση, αν, συχνά, δεν τη θεωρούσαν περιττό ψώνιο! Οταν, από θρανίο σε θρανίο, προσφερόταν ο τόμος με τα χειρόγραφα, όπου πλεόναζαν οι επαναλήψεις, οι παραλλαγές, οι διαγραφές, οι λεκτικές ανατροπές, η εννοιολογική ακρίβεια, όταν έφταναν στις σελίδες που ξένο χέρι, κάποιου φίλου, είχε ξαναγράψει με ελληνικούς χαρακτήρες τον ύμνο στον θάνατο του λόρδου Μπάιρον και δίπλα σε δυο τετράστιχα από άλλο χέρι (προφανώς του ποιητή) υπήρχε μια αγκύλη και πλάι της ο χαρακτηρισμός «σκατά», οι μαθητές, όταν προσπερνούσαν την έκπληξη, βρίσκονταν ενώπιον της επίμοχθης διαδικασίας συγκρότησης του ποιητικού σώματος.

Οταν, φτάνοντας στο αριστούργημά του, τους «Ελεύθερους πολιορκημένους», έβλεπαν τη σχεδόν τραγική πορεία προς την τελειότητα που δεν κατακτήθηκε ποτέ, όχι μόνο περνώντας από τα τρία σχεδιάσματα του όλου εγχειρήματος, αλλά και την αγωνία να βρεθεί όχι μονάχα η λέξη, αλλά και η θέση του τόνου της, ώστε να επιτευχθεί με μουσικούς όρους αυτό που ο ποιητής ονόμαζε «κινήματα της φαντασίας», οι μαθητές, έκπληκτοι, παρακολουθούσαν την αγωνιώδη εποποιία συγκρότησης στίχο στίχο του ποιήματος. Οταν, όμως, σε άλλες σελίδες του τόμου των χειρογράφων είδαν και τις σκέψεις, το σκεπτικό, την αγωνία εκφραστικού στόχου του ποιητή, αντιλήφθηκαν πως η ποίηση δεν είναι καθόλου ευκολότερη καλλιτεχνική διαδικασία από μια χειρόγραφη παρτιτούρα του Μπετόβεν, τα απανωτά σχέδια του Πικάσο για να φτάσει στην τελική μορφή της «Γκερνίκα», τη σημειολογία της Μαρίας Χορς για τις κινήσεις του Χορού στις «Φοίνισσες» του Μινωτή και τα σχέδια του Πικιώνη για την παιδική χαρά στην Εκάλη.

Οταν ένας μαθητής έρθει σε επαφή με αυτόν τον μόχθο, την αγωνία της έκφρασης, συχνά την αμφιβολία και τη διαγραφή έργου που είχε κοστίσει ώρες δουλειάς, θα αντιληφθεί πως δεν είναι μόνο το εργαστήρι του φυσικού και του χημικού, ούτε το τηλεσκόπιο του αστρονόμου, ούτε το ρίσκο μιας επένδυσης ενός εμπόρου μια επώδυνη διαδικασία που, συχνά μάλιστα, οδηγεί και σε αδιέξοδα. Αλλά θα αντιληφθεί πως αυτά τα αδιέξοδα ενισχύουν το πείσμα για παραπέρα έρευνα και απόρριψη λαθών που συχνότατα είναι αναγκαίος δρόμος για να φτάσεις στο τέρμα. Πόσο αλήθεια είχε ο «Κύριος Κόινερ» του Μπρεχτ που, όταν ρωτήθηκε τι ετοιμάζει για φέτος, είπε: «Το επόμενο λάθος μου»!