Αν αλλάζαμε {LF}τα σχολεία μας…

Ανδρέας Γιακουμακάτος

Το σχολείο των ονείρων μας

Το ιδανικό σχολείο δεν υπάρχει φυσικά. Υπάρχει το καλύτερο δυνατό σχολείο, άμεσα συσχετισμένο με την κοινωνία που καθρεφτίζεται σ’ αυτό. Το ελληνικό σχολείο εκφράζει την ελληνική κοινωνία, και παράλληλα τις παθογένειες της ελληνικής πόλης. Δεν υπάρχει τίποτα πιο δυσάρεστο, σε έναν περίπατο στην πόλη, από τα σιδερόφραχτα ελληνικά σχολεία που κυκλώνονται από ψηλά κάγκελα, με τις πόρτες της εισόδου κλειδωμένες και κάποτε δίχως οπτική επικοινωνία με τον εξωτερικό χώρο. Και τίποτα πιο λυπηρό από τις σκληρές, τσιμεντένιες αυλές των σχολείων, εκεί όπου τα παιδιά παίζουν ή αθλούνται καθημερινά. Αν κανείς αναζητούσε τις αιτίες της επιθετικότητας της ελληνικής κοινωνίας, θα μπορούσε να τις βρει και στις χτιστές δομές των σχολείων μας, στα σχολεία-φυλακές που αντί να περιβάλλονται από ευρύχωρο πράσινο ή από ένα αρμονικά σχεδιασμένο περιβάλλον για την καθημερινή διαβίωση, περιβάλλονται από ψηλούς, τυφλούς, τσιμεντένιους τοίχους. Δεν καλλιεργείται έτσι η κοινωνικότητα ούτε η αρμονική συνύπαρξη και η αποδοχή των άλλων, ήδη από την πιο τρυφερή ηλικία.

Φυσικά, τα σχολεία μας εκφράζουν και εντάσσονται στο δομημένο περιβάλλον των πόλεών μας, δεν μπορούν να είναι κάτι διαφορετικό. Ενα περιβάλλον που επίσης παράγει επιθετικότητα, έλλειψη ανοχής και αντικοινωνικές συμπεριφορές γιατί υλοποιήθηκε ξεκινώντας από το ιδιωτικό κίνητρο και όχι από το συλλογικό όφελος, σε συνθήκες πάντα επείγουσας ανάγκης. Δεν είναι αποτέλεσμα ούτε του αισθήματος μιας κοινότητας (όπως ας πούμε οι παραδοσιακοί οικισμοί μας) ούτε ενός δημόσιου προγραμματικού σχεδιασμού. Σε αυτό το περιβάλλον, τα σχολεία μας ή τα ακόμη μεγαλύτερα εκπαιδευτικά συγκροτήματα των πόλεών μας στριμώχνονται καταλαμβάνοντας ό,τι είναι ακόμη διαθέσιμο, καθώς χαρακτηρίζονται συχνά από επεκτάσεις και προσθήκες που κάνουν όλο και πιο ασφυκτικό και αφιλόξενο τον βιώσιμο χώρο για τους μαθητές και τους δασκάλους τους.

Ομως, το καλύτερο δυνατό σχολείο δεν προσδιορίζεται μόνο από τον χώρο. Το σχολείο είναι θεμελιώδης θεσμός κάθε οργανωμένης κοινωνίας. Αν μια κοινωνία χαρακτηρίζεται από κρίση θεσμών ή θέτει τους θεσμούς σε διαρκή αμφισβήτηση, η εκπαίδευση των νέων διατρέχει σοβαρό κίνδυνο γιατί μπορεί να είναι ατελής, ακόμη και βλαπτική. Καλό σχολείο σημαίνει καλοί δάσκαλοι, σημαίνει συναίνεση και συνεργασία ανάμεσα στους γονείς και στους διδάσκοντες, σημαίνει όραμα μελλοντικών στόχων και καθαρό βλέμμα στον κόσμο. Καλό είναι το σχολείο που καλλιεργεί ιδέες, που χρησιμοποιεί κάθε δυνατό εργαλείο γνώσης ξεκινώντας από μια πολλαπλότητα πηγών και βιβλίων, που καλλιεργεί την αυτενέργεια διδασκόντων και διδασκομένων, που είναι λαϊκό και ανεξίθρησκο, που λειτουργεί στη βάση ενός κοινωνικού συμβολαίου. Καλό είναι το σχολείο που δεν δημιουργεί φραγμούς ανάμεσα στο ίδιο και στον κόσμο εκτός αυτού, που είναι ενεργό και αποδεκτό μέλος μιας κοινότητας πολιτών. Και κυρίως, το ελληνικό σχολείο θα είναι καλύτερο όταν απαλλαγεί από τον κοινωνικό αυτοματισμό της καταναγκαστικής ακολουθίας κατώτερης, μέσης και ανώτατης εκπαίδευσης για τους νέους μας, όταν αποκτήσει και πάλι ουμανιστικό περιεχόμενο και όταν αντικαθρεφτίσει την πραγματική πολλαπλότητα δυνατοτήτων και επιλογών για προσωπική πραγμάτωση που υπάρχουν στη σύγχρονη ζωή.

Ο Ανδρέας Γιακουμακάτος είναι καθηγητής Αρχιτεκτονικής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών. Πρόσφατα επιμελήθηκε την επανέκδοση του βιβλίου του Π. Καραντινού «Τα Νέα Σχολικά Κτίρια» (εκδ. Καπόν)

Γιώργος Μητρούλιας

Ανοιχτά σχολεία

Αν για τους παιδαγωγούς ο χώρος του σχολείου ισοδυναμεί με έναν «τρίτο δάσκαλο» εξαιτίας της σημασίας του και της συμβολής του στην εκπαιδευτική διαδικασία, η τρέχουσα πανδημία του νέου κορωνοϊού αποτελεί μια πρωτοφανή πρόκληση για όλα τα μέλη της εκπαιδευτικής κοινότητας. Η διάδοση της ψηφιακής τεχνολογίας καθώς και οι υγειονομικοί περιορισμοί που επιβάλλονται κατά τη φυσική παρουσία στα σχολεία, καθιστούν μονόδρομο τη μεταφορά των μαθημάτων στις διαδικτυακές πλατφόρμες. Τι κάνουμε λοιπόν με τα σχολικά κτίρια;

Αν κρίνουμε από την κατάσταση των περισσότερων δημόσιων σχολείων, η απάντηση στο επείγον αυτό ερώτημα μάλλον έχει δοθεί εδώ και καιρό: «τίποτα». Τι κι αν τα υπάρχοντα σχολικά συγκροτήματα αναπαράγουν παρωχημένα πρότυπα οργάνωσης με πανομοιότυπες σχολικές αίθουσες κατά μήκος διαδρόμων κυκλοφορίας, ελάχιστους εώς καθόλου ημιυπαίθριους χώρους και ομοιογενή υπαίθριο χώρο που εξαντλείται συνήθως σε αθλητικά γήπεδα;

Φαίνεται πως η έλλειψη οράματος για τον σχολικό χώρο μεταφράζεται στην απλή τήρηση των προδιαγραφών ασφαλείας και την εκπλήρωση των τεχνικών και ποσοτικών κριτηρίων ενός γραφειοκρατικού μηχανισμού που λίγο έχουν να κάνουν με τις ψυχικές και πνευματικές ανάγκες των μαθητών. Για παράδειγμα, στο εγχειρίδιο για τους αξιολογητές κτιριακών δομών εκπαίδευσης (ΕΟΠΠΕΠ) δίνεται πολύ μεγάλη σημασία στον επαρκή φυσικό αερισμό των αιθουσών. Αρκεί άραγε αυτή η ελάχιστη πρόβλεψη για τη δημιουργία ενός ασφαλούς και ολοκληρωμένου σχολικού χώρου, ειδικά στη σημερινή συγκυρία της πανδημίας που καθιστά ριψοκίνδυνη τη συνύπαρξη στις κλειστές αίθουσες; Ηδη οι δάσκαλοι δίνουν από μόνοι τους την απάντηση, μεταφέροντας όσο μπορούν και όσο επιτρέπει ο καλός μεσογειακός καιρός τα μαθήματα έξω. Και επειδή καμιά φορά οι απαντήσεις για τα μελλοντικά ερωτήματα έρχονται από το παρελθόν, ας θυμηθούμε τα υπαίθρια σχολεία του μοντερνισμού ή τα σχολεία του δάσους, ο σχεδιασμός των οποίων  ενσωμάτωνε υγειονομικά πρωτόκολλα ενάντια στην επέλαση της φυματίωσης την εποχή του μεσοπολέμου. Για παράδειγμα στο Ecole de Plein Air de Suresnes έξω από το Παρίσι, οι αίθουσες διδασκαλίας με τα μεγάλα πτυσσόμενα υαλοστάσια μετατρέπονταν εύκολα σε υπαίθριες, και το μάθημα γινόταν σε άμεση επαφή με τον καθαρό αέρα της εξοχής. Αντίστοιχα στο σχολείο που σχεδίασε ο Δημήτρης Πικιώνης στον Λυκαβηττό, οι αίθουσες ανοίγουν σε ξεχωριστά υπαίθρια πλατώματα, που προσαρμόζονται στην πλαγιά του λόφου. Μήπως λοιπόν αυτό το «έξω» είναι η απάντηση στο ερώτημα που θέτουμε; Μήπως η εναλλακτική στον αναπόφευκτο «ψηφιακό εγκλεισμό» είναι ένα «ανοιχτό» σχολείο; Προτείνω μάλιστα να σκεφτούμε τη λέξη «ανοιχτό» όχι μόνο κυριολεκτικά, ως απάντηση σε ένα πρόβλημα υγειονομικής φύσης, αλλά ανοιχτό με όλους τους πιθανούς τρόπους: στην ύπαιθρο, στην πόλη, στην κοινωνία. Ας μη γελιόμαστε, ένα τέτοιο αίτημα δεν αντιμετωπίζεται με ποσοτικούς όρους εξασφάλισης ικανής επιφάνειας αερισμού ανά τετραγωνικό αίθουσας όπως ορίζει το σχετικό εγχειρίδιο αλλά με ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχολικών κτιρίων με την αρχιτεκτονική στο επίκεντρο.

Ο Γιώργος Μητρούλιας είναι συνιδρυτής του αρχιτεκτονικού γραφείου AREA και επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Συνεργατικό Γραφείο Φατούρα

Σχολικοί χώροι – πυκνωτές φροντίδας

Η αρχιτεκτονική των χώρων εκπαίδευσης αποτελεί ίσως ένα από τα πιο άκαμπτα και επίμονα χωρικά και κοινωνικά διαγράμματα. Η διδασκαλία και οι χώροι της, ο ρόλος, το είδος και ο τρόπος της μάθησης δηλώνουν τα ιδεολογικά και πολιτικά πλαίσια και βέβαια τις εμμονές της κάθε κοινωνίας που δεν αλλάζουν εύκολα ή με ιδιαίτερη ταχύτητα. Μέσα στους χώρους των σχολείων «κατασκευάζεται» η/ο πολίτης, το υποκείμενο που συγκροτείται εκτός και πέρα από τον κλοιό της οικογένειας, το άτομο που υπάρχει μέσα στο κοινωνικό. Οι χώροι μάθησης είναι γεμάτοι σήματα και νοήματα, ταυτότητες, επιλογές και συγκρούσεις. Εκεί, αναμετριέται με τρόπο ιδιαίτερα τραυματικό η αυτοδιάθεση και η επιτελεστικότητα με την κανονικότητα της εθνοπατριαρχίας, η επιθυμία για συμβίωση με τον ανταγωνισμό, οι συλλογικές ανάγκες με τις ατομικές προτεραιότητες.

Οι χώροι που κάνουν όλα τα παραπάνω είναι γνωστοί σε όλες/ους και βιωμένοι στα σώματά μας: η μάντρα, η πύλη, η αυλή, το προαύλιο, οι κερκίδες, η μπασκέτα, η είσοδος, τα γραφεία, οι σκάλες, ο διάδρομος, η αίθουσα, η έδρα, το θρανίο, ο πίνακας στη στενή μεριά, οι φεγγίτες στη μακριά, οι τουαλέτες στον πάνω ή τον κάτω όροφο, αριστερά ή δεξιά από τη σκάλα. Η χωρική και τυπολογική ευκρίνεια και η επανάληψή της είναι σχεδόν τρομακτική. Κανονισμοί, κατασκευαστικοί και οικονομικοί περιορισμοί, αλλά και η πολύ μεγάλη διάρκεια ζωής των κτιρίων μάθησης στον χρόνο, συντελούν περαιτέρω στη σχεδόν ακλόνητη λειτουργία τους μέσα στην κοινότητα: το σχολείο είναι πάντα εκεί.

Και κάπου εκεί, «στη ρωγμή του χρόνου» (και του χώρου), οι χώροι μάθησης μπορεί να γίνουν και κάτι άλλο – παραπάνω. Μια πόρτα που ανοίγει αλλιώς, ένας διάδρομος που διευρύνεται, μια πύλη που δεν υπάρχει ή δεν κλείνει, ανοίγματα διαφορετικά, χρώματα, υπόστεγα, κρυφές γωνιές, παγκάκια, αστείες και περίεργες σκάλες, δέντρα, οθόνες, παιχνίδια, και πάνω από όλα, ο τρόπος που τα διαχειρίζεται και τα βιώνει η εκάστοτε κοινότητα. Εάν λοιπόν μπορούμε να διακρίνουμε μια τάση είναι ακριβώς αυτή η ανάγκη το σχολείο να συγκροτεί έναν «πυκνωτή φροντίδας», μια υποδομή για την κοινότητα που ξεπερνά τα τυπικά πλαίσια των ωρολογίων προγραμμάτων και των χωρικών αναγκών του σχολείου. Οι ψηφιακές δυνατότητες, η μετατροπή της αίθουσας σε έναν διευρυμένο εικονικό χώρο συνεύρεσης, τα εργαλεία και οι τεχνολογίες που μας κινούν πέρα από τον παραδοσιακό χώρο και χρόνο του σχολείου και του μαθήματος, επιτρέπουν την ανάπτυξη νέων μορφών συνύπαρξης, συνεργασίας και – μακάρι – ανεκτικότητας. Η επαφή με άλλες κοινότητες και η συγκρότηση νέων έρχονται να καταστήσουν το σχολείο ξανά χώρο αλληλεγγύης και αλληλοβοήθειας.

Το Συνεργατικό Γραφείο Φατούρα αποτελείται από τους Αλεξάνδρα Βούγια, Θεοδόση και Πλάτωνα Ησαΐα, Γιανναντώνη Μουτσάτσο, Ελισάβετ Χάσα