Ελληνες σκηνοθέτες: {CR}Λευτέρης Βογιατζής

Είχα την τιμή και τη χαρά ως κριτικός να υποδεχθώ στο ελληνικό θέατρο ένα μείζον τάλαντο: τον Λευτέρη Βογιατζή. Μόλις είχε γυρίσει από τις σπουδές του στη Γερμανία και στο διάσημο «Σεμινάριο Ράινχαρτ» και πρωτοεμφανίστηκε στο «Ανοιχτό Θέατρο» του Γιώργου Μιχαηλίδη (1973), στο έργο του Βασίλη Βασιλικού «Η δίκη των εξ». Εκεί υποδύθηκε τον αρχιστράτηγο της Μικρασίας και υπαίτιο της καταστροφικής εκστρατείας  ως την Αγκυρα, τον Χατζηανέστη, που οι πηγές και οι μαρτυρίες των στρατιωτών και των συναδέλφων του τον περιγράφουν ως σχεδόν παράφρονα. Ο Βογιατζής συνέθεσε με εξαίσιες κινησιολογικές και γλωσσικές εκρήξεις ένα ιδιοφυές υποκριτικά πορτρέτο. Ετυχε τότε η κριτική μου να βγει στο φως, πριν από των άλλων συναδέλφων, έτσι ήμουν ο πρώτος που ρισκάρισα να γράψω: «Κρατήστε αυτό το όνομα, θα γράψει ιστορία στο θέατρό μας».

Από κει και πέρα, και στην εξαίσια συνέχεια της παρουσίας του στο «Ανοιχτό Θέατρο», με το έργο του Χόρβατ «Ιστορίες από το δάσος της Βιέννης», έργο της ένδοξης εξπρεσσιονιστικής σχολής της Βιέννης, ο Βογιατζής ως ηθοποιός έφερε έναν καινούργιο αέρα στη νεοελληνική σύγχρονη υποκριτική. Ανέφερα ήδη την εξπρεσσιονιστική τεχνική του. Λίγοι έλληνες ηθοποιοί διαχειρίστηκαν σοβαρά αυτό το υποκριτικό ιδίωμα: κυρίαρχος ο Μινωτής και σημερινός εκπρόσωπος ο Κιμούλης. Ο Μινωτής είχε κάποτε και δημόσια εκφραστεί για την ανάλυση αυτής της τεχνικής, αποδεχόμενος την άποψή μου πως στον εξπρεσσιονισμό η φόρμα υπερτερεί του περιεχομένου.

Οταν έβλεπε κανείς ερμηνείες του Βογιατζή, κυρίως όταν υποδυόταν ρόλους έξοχους (Αριστοφάνη, Μολιέρο, Κορνάρο) στο «Αμφι-θέατρο» του Ευαγγελάτου, θα διαπίστωνε, και μόνο με το «μπάσιμο» του Βογιατζή στη σκηνή, πως μετέφερε ως σώμα – σήμα τον χαρακτήρα. Είναι μια τεχνική που συναντάται στη ζωγραφική, όπου προηγείται με κάρβουνο το σχέδιο και ύστερα έρχεται το χρώμα και τα επίπεδα βάθους. Σπεύδω εδώ να παρεμβάλω το γεγονός πως οι πανεπιστημιακές σπουδές του Βογιατζή ήταν στην Αγγλική Φιλολογία και στην αρχή της καριέρας του, πριν ανέβει τα σκαλοπάτια της άξιας τέχνης του, δίδαξε αγγλικά σε ιδιωτικό σχολείο.

Μετά την εξαίρετη πρωταγωνιστική του καριέρα δίπλα στον Ευαγγελάτο (ποιος θα ξεχάσει τον ρόλο του Αφηγητή στην αριστουργηματική παράσταση του «Ερωτόκριτου»;) συνεργάστηκε με τη Λαμπέτη στην αλησμόνητη, τελευταία παράστασή της στο έργο «Σάρα, τα παιδιά ενός κατώτερου Θεού».

Το 1981, μαζί με τους ταλαντούχους της ίδιας γενιάς Παπαβασιλείου, Καταλειφό, Σμυρναίου, Κοκκίνου και Μπαντή, ιδρύουν τη θεατρική εταιρεία «Η Σκηνή», μια από τις σημαντικότερες προσπάθειες ποιοτικής θεατρικής προσφοράς στον τόπο μας από ιδρύσεως του κράτους. Μόνο ο Θωμάς Οικονόμου, αργότερα η Κοτοπούλη με τον Μελά και, βέβαια, ο Κουν, το «Πειραϊκό Θέατρο» του Ροντήρη και για λίγο ο Καραντινός αποπειράθηκαν να σπάσουν το αποτιτανωμένο εμπορικό θέατρο. Το πρωταγωνιστικό σχήμα, δυστυχώς, δεν φτούρησε και πολύ και δεν είναι δική μου δουλειά να αναλύσω και να κρίνω τους λόγους. Εξάλλου, όσοι αποχώρησαν (Παπαβασιλείου, Καταλειφός, Σμυρναίου, Κοκκίνου, Μπαντής), ο καθένας στο νέο του στέκι, τίμησαν τις αισθητικές και υψηλών προδιαγραφών αρχές αυτής της γόνιμης συντροφιάς.

Εχει ενδιαφέρον, πάντως, να δούμε πως, πριν από το σχίσμα, το δραματολόγιο που επέλεξε η ομάδα ήταν έργα κλασικά, από εκείνα που και το κοινό διαμορφώνουν αισθητικά και ιδεολογικά και ως φόρμα και χαρακτηρολογία είναι πακτωλός. Και μόνο το έργο του Γκριμπογέντοφ «Συμφορά από το πολύ μυαλό», αλλά και τους «Αγροίκους» του Γκολντόνι και τη «Σπασμένη στάμνα» του Κλάιστ να είχαν ανεβάσει, και μάλιστα έξοχα αισθητικά, θα είχαν και πάλι αφήσει το στίγμα τους στο μεταπολεμικό θέατρο. Μετά την αποχώρηση των περισσότερων συνεργατών η «Σκηνή» έγινε «Νέα Σκηνή» και ο Βογιατζής συνέχισε μόνος του ως απόλυτος σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής.

Γνωρίζουν οι αναγνώστες μου πως για πενήντα χρόνια συνέβαλα από τη σκοπιά μου στην επιβολή του νεοελληνικού έργου που, συχνά έως τότε, κοιμόταν στα συρτάρια των δημιουργών. Είχε, βέβαια, προηγηθεί ο Κουν, ο Παπαγεωργίου, ο Βουτέρης, ο Αρμένης, αλλά η συμβολή του Βογιατζή διοχέτευσε το νεοελληνικό έργο σε άλλο κοινό πως έως τότε τον είχε πιστά ακολουθήσει. Οφείλω να προτάξω αυτή τη συμβολή του, θυμίζοντας πως του οφείλουμε αυθεντικά τολμηρές και υψηλών αισθητικών προδιαγραφών παραστάσεις τριών έργων του ιδιοφυούς έλληνα συγγραφέα Γιώργου Διαλεγμένου. Το «Σε φιλώ στη μούρη», τη «Νύχτα της κουκουβάγιας» και το «Bella Venezia» ως έργα και παραστάσεις ανήκουν, χωρίς αντίρρηση, στην ανθολογία του ελληνικού θεατρικού έργου και της ελληνικής σκηνικής τέχνης. Το στοίχημα που είχε να κερδίσει ο Βογιατζής ήταν η αλλαγή ύφους: το ρεπερτόριο που υπηρέτησε, από τον Μολιέρο έως τον Πίντερ ήταν υφολογικά και ιδεολογικά σε άλλα ύδατα από τα υπόγεια ρεύματα των ελληνικών έργων. Ετσι, όταν ανέβασε και το «Με δύναμη από την Κηφισιά» των Κεχαΐδη – Χαβιαρά και το «Σε σας που με ακούτε» της Αναγνωστάκη, εντάσσοντάς τα μέσα στο σύγχρονο, ξένο δραματολόγιο του Πίντερ, της Σάρα Κέιν και του Μπέρνχαρντ («Τέφρα και σκιά», «Λαχταρώ», «Ρίτερ, Ντένε, Φος», αντίστοιχα) έδειξε πως το ελληνικό έργο δεν υστερεί, ούτε σε ποιότητα λόγου και τεχνικής, ούτε σε ανίχνευση ψυχολογικών και ιδεολογικών αιτημάτων.

Πριν προχωρήσω στις ερμηνείες του στο παγκόσμιο δραματολόγιο, θέλω να σταθμεύσω σε δύο αμφιλεγόμενες απόπειρές του στην προσέγγιση του αρχαίου δράματος. Με την αρχαία κωμωδία είχε ευδόκιμα αναδείξει το τάλαντό του (οίστρο, ειρωνεία, αμφιθυμία) στις αριστοφανικές, αλησμόνητες παραστάσεις του Ευαγγελάτου («Λυσιστράτη», «Βάτραχοι»), με την τραγωδία δοκίμασε πρώτα στο κλειστό, σχεδόν κυκλικό του θέατρο με την «Αντιγόνη» που αργότερα, με άλλο σκεπτικό, ανέβασε στην Επίδαυρο. Με το Εθνικό Θέατρο, επίσης, σκηνοθέτησε «Πέρσες». Η προσωπική μου γνώμη και μόνο, και βέβαια αναλαμβάνω το ρίσκο της, είναι πως ο Βογιατζής ως ιδιοσυγκρασία καλλιτεχνική και ως σχολή υποκριτικής δεν κατόρθωσε να προτείνει μια προσέγγιση του αρχαίου δράματος που να ενταχθεί στην εποποιΐα των ερευνητικών προσεγγίσεων ενός αιώνα ελλήνων σκηνοθετών.

Το 1989 ίδρυσε και διηύθυνε ένα «Εργαστήρι Αρχαίου Δράματος», με συνεργάτες τον βαρύτονο Σπύρο Σακκά, τον εικαστικό Αλέκο Λεβίδη και τον φιλόλογο Γιάννη Λεντάκη. Είχε την καλοσύνη να με καλέσει, χωρίς πάντα να συμφωνεί με τις απόψεις μου, να κάνω μερικά σεμινάρια για τις παλαιές απόπειρες ερμηνείας από τον Θωμά Οικονόμου στον Φώτο Πολίτη και από τον Δημήτρη Ροντήρη στον Αλέξη Σολομό και τον Σπύρο Ευαγγελάτο. Το πρόβλημα στις παραστάσεις του ήταν η διαχείριση του Χορού. Ηταν έξω από την αισθητική του και τους ρυθμούς του. Η δική του ιδιοφυΐα, ευρέος φάσματος αισθητικού των σχολών του 20ου αιώνα, του επέτρεψε να κινηθεί από τον Μολιέρο έως τον Τσέχωφ και από τη Σάρα Κέιν στον Πίντερ, πάντα με τολμηρές τομές, συχνά και εναντίον της καθιερωμένης διεθνώς πάγιας αισθητικής. Π.χ., ανέβασε τον «Μισάνθρωπο» του Μολιέρου, αλλά και το «Σχολείο γυναικών» και (την τελευταία παράστασή του) τον «Αμφιτρύωνα» με μια οπτική τελείως διαφορετική, όχι ως κωμωδίες, αλλά ως μελαγχολικά έργα μιας κοινωνίας που οδεύει στη διάλυση, ενώ επέρχεται η αστική επανάσταση και το γούστο της.

Ο Λευτέρης Βογιατζής έκανε επιλεκτικά και κινηματογράφο, κυρίως ταινίες του Νίκου Παναγιωτόπουλου, καθώς και του Παντελή Βούλγαρη και του Βασίλη Βαφέα. Ξεχώρισε για την εξπρεσσιονιστική τεχνική του που παρέπεμπε στη γερμανική σχολή.