Ο κύριός μου, ο Αρθουρ

Για τον Ατμα, η 21η Σεπτεμβρίου 1860 ξεκίνησε βαρετά, όπως όλες οι άλλες μέρες. Ο κύριός του ξύπνησε στις επτά και έκανε το μόνο πράγμα που είχε υιοθετήσει από τον {PB}ασκητισμό: ένα ντους με σφουγγάρι και κρύο νερό. Ετοίμασε το πρωινό του, ξεφύλλισε τις παρτιτούρες του Ροσίνι, έπαιξε λίγο φλάουτο. Κι ύστερα εξαφανίστηκε. Ο Ατμα ήταν συνηθισμένος, στον κύριό του άρεσε να μένει μόνος, κάποια στιγμή όμως ανησύχησε, πήγε στο διπλανό δωμάτιο και τον βρήκε ξαπλωμένο στον καναπέ. Ηταν νεκρός.

Ο Ατμα, ένα καστανό σπάνιελ, ήταν το τελευταίο σκυλί του Αρθουρ Σοπενχάουερ. Το όνομά του στα σανσκριτικά σημαίνει «η μητέρα όλων των ψυχών» και ο φιλόσοφος του το έδωσε λόγω της μεγάλης του αγάπης για την ινδική σκέψη. Εβρισκε μάλιστα τόσες ομοιότητες ανάμεσα στην ανατολική φιλοσοφία και τη δική του, ώστε συνήθιζε να δουλεύει μπροστά σε ένα άγαλμα του Βούδα. Αυτό που ενοχλούσε τον Ατμα ήταν ότι είχε δώσει το ίδιο όνομα και στον προκάτοχό του, ένα λευκό κανίς, όπως και σε όλους τους σκύλους του. Ε, το έβρισκε λίγο προσβλητικό.

Ηταν δύσκολος άνθρωπος ο Σοπενχάουερ. Και δύστροπος. Το κακό ξεκίνησε από την οικογένειά του. Ο πατέρας του αυτοκτόνησε για να απαλλαγεί από το μαρτύριο που του προκαλούσε ένας ίκτερος. Και η μητέρα του, όταν πέρασε το πένθος, το έριξε στη μεγάλη ζωή, κάτι που δεν ενέκρινε ο Αρθουρ (αν και χάρις σ’αυτήν τη ζωή γνώρισε τον Γκαίτε). Το 1809, όταν διέρρηξαν τις σχέσεις τους, του έγραψε: «Για να είμαι καλά, έχω ανάγκη να ξέρω ότι είσαι ευτυχισμένος, δεν χρειάζεται όμως και να το βλέπω».

Ούτε με τις άλλες γυναίκες τα πήγαινε καλά. Για δύο από αυτές συνήθιζε να μιλάει, προφανώς επειδή του είχαν σημαδέψει τη ζωή. Λέγονταν και οι δύο Κάρολιν και ήταν και οι δύο ηθοποιοί. Η πρώτη, η Κάρολιν Ζάγκεμαν, τον παράτησε όταν έβγαινε από την εφηβεία του. Tη δεύτερη, την Κάρολιν Μεντόν (που το πραγματικό της όνομα ήταν Κάρολιν Ρίχτερ), τη γνώρισε τρία χρόνια αφού έγραψε τη «Μεταφυσική του έρωτα», όπου υποστήριζε ότι υποσυνείδητα επιλέγουμε για ταίρι κάποιον που διορθώνει τα ελαττώματά μας, ότι το ταίρι αυτό δεν μπορεί να μας κάνει ευτυχισμένους, μπορεί όμως να μας χαρίσει παιδιά. Εμεινε πολλά χρόνια μαζί της, αλλά δεν παντρεύτηκαν ποτέ. Κι όταν πήγε στη Φρανκφούρτη, εκείνη δεν τον ακολούθησε.

Αν εμείς διαβάζουμε αυτές τις πληροφορίες σε ένα τρυφερό άρθρο του Γκιγιόμ Τιόν στη Libération, ο Ατμα τις ήξερε από πρώτο χέρι, αφού ο Σοπενχάουερ του μιλούσε συνεχώς για το παρελθόν του. Ο φιλόσοφος αγαπούσε άλλωστε περισσότερο τα σκυλιά από τους ανθρώπους. «Οποιος δεν έχει φροντίσει ποτέ σκυλιά δεν ξέρει τι σημαίνει να αγαπάς και να αγαπιέσαι», έλεγε. Δεν τον πείραζε να αποκαλούν τον ίδιο «σκυλί». Κι όταν ο Ατμα έκανε καμιά ανοησία, του έλεγε: «Σαν άνθρωπος κάνεις».

Αυτό που εκτιμούσε στα σκυλιά είναι ότι ακολουθούν το ένστικτό τους, αντίθετα με τους ανθρώπους που είναι απορροφημένοι από τα βάσανά τους. Οχι πως έχουν άδικο. Οταν είδε πώς ζούσαν οι έγκλειστοι των περιβόητων φυλακών της Τουλόν, ο Σοπενχάουερ έγραψε ότι «ο κόσμος αυτός δεν μπορεί να είναι δημιούργημα ενός καλοπροαίρετου όντος, αλλά ενός διαβόλου που έδωσε ζωή στους ανθρώπους για να ευχαριστιέται με το πόσο βασανίζονται». Ηταν 17 ετών.

Και έμεινε στην ιστορία ως ο πιο απαισιόδοξος των φιλοσόφων. Ο χαρακτηρισμός αυτός δεν είναι όμως απολύτως ακριβής. Ο Σοπενχάουερ μπορεί να έγραψε ότι η ζωή είναι «μια επιχείρηση που δεν κάνει απόσβεση του κόστους της» και «αμφιταλαντεύεται σαν  εκκρεμές ανάμεσα στον πόνο και την ανία», δεν αρνιόταν όμως την ύπαρξη της ευτυχίας. Πίστευε απλώς ότι δεν καταλαβαίνουμε τι σημαίνει. Για εκείνον, δεν είναι τίποτα άλλο από την απουσία πόνου και οδύνης. Γι’αυτό και εκτιμάμε την αξία της μόνον όταν ο πόνος και η οδύνη μπαίνουν στη ζωή μας.

Σύμφωνα με τον γερμανό φιλόσοφο, λοιπόν, «για να είμαστε ευτυχείς πρέπει να απουσιάζουν ο πόνος και η οδύνη από τη ζωή μας, ενώ για να νιώθουμε ευτυχείς πρέπει να έχουμε τον χρόνο να σκεφτόμαστε αυτή την απουσία». Η προσέγγιση αυτή, σημειώνει ο βρετανός φιλόσοφος Ντέιβιντ Μπέιδερ Γουντς στο Aeon, φέρνει τον Σοπενχάουερ κοντά στους έλληνες Στωικούς. Αν όμως εκείνοι θεωρούσαν την ευτυχία ανέφικτη, αφού είναι πολύ δύσκολο να απαλλαγεί κανείς από την αίσθηση της στέρησης, ο Σοπενχάουερ πίστευε ότι μια ζωή κατά το ήμισυ ευτυχής είναι εφικτή. Για να επιστρέψουμε στο παράδειγμα του εκκρεμούς, μια τέτοια ζωή «θα πρέπει να περιλαμβάνει αρκετές επιτυχίες ώστε να ικανοποιείται η ανάγκη μας να μην αισθανόμαστε υπερβολικά στερημένοι, αλλά και αρκετές αποτυχίες ώστε να μην αισθανόμαστε υπερβολική ανία». Αυτό είναι το μέγιστο που μπορεί να περιμένουμε από την ευτυχία.

Δεν είναι και λίγο. Και σίγουρα είναι πολύ περισσότερο από αυτό που υπόσχονταν οι Στωικοί. Ο Σοπενχάουερ το ήξερε, γι’ αυτό και κήρυσσε τον ασκητισμό χωρίς να τον ασκεί ο ίδιος. «Ενας άγιος δεν έχει μεγαλύτερη ανάγκη να είναι φιλόσοφος απ’ όση έχει ένας φιλόσοφος να είναι άγιος», έλεγε. Ο Ατμα τον παραδεχόταν και σκεφτόταν ότι μάλλον έπαιζε τον δυστυχισμένο παρά ήταν στην πραγματικότητα.

Αρθουρ Σοπενχάουερ (1788-1860)

Η ημέρα της δόξας του

Το πρώτο του μεγάλο έργο το έγραψε σε ηλικία 29 ετών. Είχε τον τίτλο «Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση» και χρειάστηκαν τριάντα χρόνια για να αναγνωριστεί η αξία του. Οταν όμως συνέβη αυτό, ο κόσμος τον λάτρεψε. «Τελικά, καλά τη βγάλαμε. Το βράδυ της ζωής μου είναι η ημέρα της δόξας μου», είπε στον Ατμα. Τον πείραζε λίγο βέβαια που τον εκτιμούσαν περισσότερο για τις συμβουλές ζωής που έδινε παρά για τα φώτα της φιλοσοφίας του, τα είχε μάλιστα με τους Δανούς, που δεν του είχαν επιτρέψει να κερδίσει έναν διαγωνισμό φιλοσοφίας μολονότι ήταν ο μόνος υποψήφιος. Ετσι είναι όμως οι άνθρωποι, κομπλεξικοί. Γι’αυτό και αγαπούσε περισσότερο τα σκυλιά. Στον τελευταίο Ατμα μάλιστα, που τον είχε έντεκα χρόνια, άφησε μεγάλο μέρος της περιουσίας του. Ηθελε να είναι σίγουρος ότι οι άνθρωποι θα τον φρόντιζαν.