«Ο Καζαντζάκης ως “λαϊκός γλωσσολόγος”»

Αγκαθογένης. Αλανοπερίστερο. Θανατοκρουσμένος. Χαρογαβγίζω. Είναι λέξεις από το άτυπο λεξικό που παραδίδει ο φιλόλογος και ερευνητής Γλωσσολογίας Νίκος Μαθιουδάκης ιχνογραφώντας τη γλώσσα της «Οδύσειας» του Νίκου Καζαντζάκη. Μια φιλόδοξη πολυετής προσπάθεια, που κατέληξε στην πρόσφατη έκδοση «Η Οδύσ[σ]εια των λέξεων» (Κάπα Εκδοτική, 2020). Εδώ ο συγγραφέας διερευνά τον όρο «ποιητική γραμματική» ‒ ο οποίος ταυτίζεται με την έκφραση «ποιητική αδεία» ‒ και συγκεντρώνει τις λέξεις της δημοτικής που αποθησαύριζε ο κορυφαίος λογοτέχνης ή τους νεολογισμούς που εγκιβώτιζε στο έργο του. Απευθύναμε στον Ν. Μαθιουδάκη ερωτήσεις για την έρευνά του.

Από το γλωσσάρι των 1.500 λέξεων του Ν. Καζαντζάκη φτάσαμε στη δική σας διατριβή. Ποια στάδια και απόπειρες έχουν μεσολαβήσει;

Στην πρώτη έκδοση της «Οδύσειας» το 1938, ο Νίκος Καζαντζάκης αποφάσισε να συμπεριλάβει μαζί με το μεγαλειώδες έπος του ένα λεξιλόγιο με 1.500 λήμματα που, όπως δηλώνει ο ίδιος, ήθελε να εξηγήσει τις πιο δύσκολες λέξεις με την πιο ασυνήθιστη σημασία μέσα στο κείμενό του. Με τη δήλωσή του αυτή, διαπιστώνουμε πως στο γλωσσάρι του περιλαμβάνονται λέξεις που διαφοροποιούνται σε επίπεδο μορφής και σημασίας από το κοινό γλωσσικό αίσθημα. Ομως, διαβάζοντας ορισμένες αράδες από το επικό ποίημα, διαπιστώνει κανείς πως υπάρχουν πολλοί λεξιλογικοί σχηματισμοί που δημιουργούν ένα «παραξένισμα» στην ανάγνωση. Τούτη ήταν η αρχή της δικής μου μελέτης: θέλησα να διαπιστώσω τον βαθμό της γλωσσοπλαστικής διάθεσης και των διαλεκτικών στοιχείων στο καζαντζακικό έπος. Ξεκίνησα διαβάζοντας την «Οδύσεια» και σημειώνοντας «παράξενες» ή «άγνωστες» λέξεις μέχρι που έφτασα στη μελέτη και στην τεκμηρίωση ενός άτυπου λεξικού με λέξεις που δεν θησαυρίζονται διαχρονικά σε βασικά νεοελληνικά λεξικά. Φυσικά, πριν από τη δική μου διατριβή υπήρξαν και άλλες προσπάθειες τόσο γλωσσολογικής όσο και λεξικογραφικής μελέτης του επικού έργου από εξαίρετους μελετητές, όπως ήταν ο Π. Πρεβελάκης, η Ε. Γιακουμάκη, ο Χ. Χαραλαμπάκης, οι οποίοι προσέγγισαν τμηματικά όμως το έργο, χωρίς να ασχοληθούν ερευνητικά με όλες τις ραψωδίες. Είμαι περήφανος, κυρίως, γιατί καταπιάστηκα με ολόκληρο το καζαντζακικό έπος.

Ποια στοιχεία περιέχει η μεθοδολογία με την οποία δούλεψε ο Ν. Καζαντζάκης για τη συλλογή των δημοτικών λέξεων; Πώς θα μπορούσαμε να την αξιολογήσουμε με σημερινά κριτήρια;

Οπως ο ίδιος ο Καζαντζάκης μάς πληροφορεί, είτε άμεσα σε σημειώσεις και επιστολές του είτε έμμεσα σε ορισμένα σημεία μέσα στα έργα του, μάζευε τις λέξεις του αφενός με αυτοψία, ταξιδεύοντας σε διάφορα μέρη της Ελλάδας για να «κουρσέψει» λέξεις, και αφετέρου με βοήθεια φίλων (κυρίως του Π. Πρεβελάκη), ζητώντας συνεχώς συμπληρωματικό λεξιλόγιο που τυχόν γνώριζαν. Φυσικά, αναζητούσε δημοτικές λέξεις και σε λεξικά της εποχής, αλλά και σε διάφορα άλλα έργα. Οπότε, λοιπόν, αποθησαύριζε λέξεις συνεχώς και τις σημείωνε παντού: σε σημειωματάρια, σε ημερολόγια, σε επιστολές, σε σκόρπια χαρτάκια. Η μεθοδολογία του ΝΚ δεν διαφέρει πολύ από τις μεθόδους που χρησιμοποιούμε οι γλωσσολόγοι για τη συλλογή, την τεκμηρίωση και τη μελέτη νέων ή διαλεκτικών / ιδιωματικών λέξεων. Παρά το γεγονός πως δεν διέθετε την επιστημονική σκευή, ο ΝΚ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «λαϊκός γλωσσολόγος», που αναζητούσε τη σπάνια και ιδιαίτερη λέξη για να την καταγράψει, να τη διασώσει και να την εγκιβωτίσει στα λογοτεχνικά του έργα.

Στην «ποιητική γραμματική» της «Οδύσειας» ποια είναι τα στοιχεία που ταυτίζονται με το ύφος του γενικότερα ως λογοτέχνη;

Από γλωσσολογική σκοπιά κυριαρχεί το ιδιοσυγκρασιακό λεξιλόγιο (σύνθετες και πολυσύνθετες λέξεις, αλλά και παραγωγικές λέξεις, σύμφωνα με τους μηχανισμούς της γλώσσας μας), καθώς και μια ιδιοτυπική χρήση της γραμματικής (λόγου χάρη στην κλίση των ουσιαστικών αλλά και στις καταλήξεις των ρημάτων). Επίσης, ύστερα από πολυετή μελέτη σε χειρόγραφα του ΝΚ, διαπίστωσα πως έχει μια ιδιαίτερη σχέση με τα σημεία στίξης και ειδικότερα με τη χρήση της τελείας, της άνω τελείας, της παύλας λόγου, αλλά και την υιοθέτηση συμπλεγμάτων σημείων στίξης που δεν τα συναντάμε συχνά σε κείμενα, όπως ερωτηματικό – θαυμαστικό και το αντίστροφο, δύο τελείες αντί τρεις, καθώς και παραπάνω από τρεις τελείες. Ετσι, ο κρητικός συγγραφέας κάνει χρήση αυτής της υφολογικής ιδιαιτερότητας διαχρονικά, γεγονός που το επιβεβαιώνει και το χειρόγραφο του θεατρικού έργου «Ξημερώνει», που γράφτηκε το 1906, και το άγνωστο μυθιστόρημα «Ο ανήφορος», που γράφτηκε το 1946 (;), τα οποία μετέγραψα και επιμελήθηκα το 2013 και το 2018 αντίστοιχα. Θεωρώ πως με την ευρηματική τάση διαφορετικότητας στη χρήση των σημείων στίξης ο ΝΚ ήθελε να αποδώσει έναν δικό του «ρυθμό» ανάγνωσης, στις παύσεις, στον γλωσσικό ρυθμό και στον επιτονισμό.

Τι κρύβει η επιλογή των νεολογισμών σε ένα δεύτερο επίπεδο, εκείνο της αντίληψης που έχει ο Καζαντζάκης για την ιστορία του ελληνικού έθνους και του Νεοέλληνα;

Ο Καζαντζάκης προσπαθούσε ακατάπαυστα να δημιουργήσει μια πανελλήνια δημοτική γλώσσα, η οποία όμως θα είχε ως θεμελιακή βάση την κρητική διάλεκτο, τη γλώσσα των προγόνων του, προβάλλοντας περίτρανα την καταγωγή του. Ο κρητικός συγγραφέας ακολουθούσε τα χνάρια του Ομήρου, του Δάντη, του Σαίξπηρ. Η δημιουργία νεολογισμών στη δημοτική και η συλλογή λέξεων «από το στόμα του λαού» φανερώνουν την αγάπη του και το πάθος του για τη νεοελληνική γλώσσα, την οποία ήθελε και να διαφυλάξει. Κατ’ επέκταση, λοιπόν, μπορούμε να αποδώσουμε μια ιδιότυπη προβολή της αγάπης για τη γλώσσα στο ελληνικό έθνος και στη θέση του Νεοέλληνα. Με τη διάσωση της νεοελληνικής γλώσσας και του λαϊκού λεξιλογίου διασώζεται ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας του έθνους, ενώ με την παράδοση του λεξιλογικού πλούτου της δημοτικής μας γλώσσας ως κληροδοτήματος στις μελλούμενες γενιές φανερώνεται η αγωνία του ΝΚ για τους νέους και Νεοέλληνες.

Σημειώνετε ότι μελλοντικά είναι απαραίτητος ο λεξικογραφικός έλεγχος σε λεξικά διαλέκτων και στο αρχείο ΙΛΝΕ της Ακαδημίας. Γιατί;

Μέσα από την καζαντζακική «Οδύσεια» τεκμηρίωσα πως υπάρχουν 5.415 νεολογικές αθησαύριστες λέξεις – δυνάμει ποιητικοί νεολογισμοί του ΝΚ. Η διερεύνηση των λημμάτων αυτών σε λεξικά διαλέκτων και στο αρχείο ΙΛΝΕ της Ακαδημίας θα μας οδηγήσει στη σύνταξη ενός λεξικού με τους νεολογισμούς του Καζαντζάκη μέσα από το λογοτεχνικό του έργο. Σε όσο περισσότερα λεξικά, γενικά ή/και ειδικά, πραγματοποιηθεί ο λεξικογραφικός έλεγχος, μόνο και μόνο τότε θα έχουμε ένα ισχυρό επιχείρημα για τις νεολογικές λέξεις του ΝΚ. Ετσι, θα μπορέσουμε να δούμε το εύρος της γλωσσολογικής διάθεσης του συγγραφέα, αλλά και τους παραγωγικούς μηχανισμούς που χρησιμοποιεί για τη δημιουργία νεόκοπων λέξεων. Η αρχή έγινε σε επίπεδο διδακτορικής έρευνας, ενώ η συνέχεια έπεται σε επίπεδο μεταδιδακτορικής έρευνας, τα ευρήματα της οποίας είναι πολύ ενδιαφέροντα έως τώρα.

Ποιες λέξεις απ’ όσες αποθησαυρίσατε θα επιλέγατε ενδεικτικά για να δείξετε το πάθος και την ευρηματικότητα του Καζαντζάκη για τη λαϊκή γλώσσα;

Επιτρέψτε μου να σταθώ σε τρεις: «θεοκαταλύτης», αυτός που κυριαρχεί στον «θεό», κυριεύοντας την υπόστασή του, που αντιστέκεται στο θείο, «κλωθονούσης», αυτός που δημιουργεί πολύπλοκα σχέδια με τον νου του, σκεπτόμενος πανέξυπνα και ευφάνταστα, που έχει την ικανότητα να μηχανεύεται με ευφυή τρόπο, και «κοσμοπαρωρίτης», αυτός που έμεινε ως αργά τον κόσμο τριγυρνώντας, που ταξιδεύει αδιάκοπα. Και τα τρία αυτά επίθετα αναφέρονται στον καζαντζακικό Οδυσσέα.

Νίκος Μαθιουδάκης
Η Οδύσ[σ]εια των λέξεων
Κάπα Εκδοτική, 2020, σελ. 840
Τιμή 35 ευρώ