Με έμπνευση από την Υδρα

^«Αν κάνω έναν πίνακα στην Ελλάδα, μοιάζει σαν να ήταν φτιαγμένος στην Ελλάδα. Τα χαρακτηριστικά του τόπου με έναν τρόπο περνούν μέσα στον πίνακα ή διαπερνούν τη ζωγραφική μου, επειδή τη θέλω εκεί. Αν είμαι σε αυτόν τον τόπο, ανταποκρίνομαι σε αυτόν τον τόπο». Είναι τα λόγια του αμερικανού καλλιτέχνη Μπράις Μάρντεν, ο οποίος δημιούργησε ένα μεγάλο τμήμα των έργων του περνώντας τα καλοκαίρια του στην Ελλάδα. Ο εκπρόσωπος του αφαιρετικού εξπρεσιονισμού συγκαταλέγεται στις επιδραστικές περιπτώσεις της σύγχρονης τέχνης, ενώ η αξία των έργων του στο χρηματιστήριο της τέχνης αγγίζει τις πιο υψηλές τιμές. Και η Gagosian Gallery παρουσιάζει στην Αθήνα την πρώτη ατομική έκθεσή του στην Ελλάδα εδώ και τέσσερις δεκαετίες.

«Για μένα η αφαίρεση είναι ο πραγματικός τρόπος για τον 20ό αιώνα επειδή δεν καθοδηγείς τόσο πολύ τον θεατή. Ενα από τα σπουδαία χαρακτηριστικά της αφηρημένης τέχνης είναι ότι επιτρέπει ένα είδος  διαφορετικής εμπειρίας. Προσπαθώ να δώσω στον θεατή κάτι για να αντιδράσει υποκειμενικά. Πιστεύω ότι αυτοί είναι πολύ συναισθηματικοί πίνακες που δεν θα τους θαυμάζει κάποιος για την τεχνική τους ή για πνευματικούς λόγους, αλλά επειδή θα τους αισθάνεται» έγραφε στην πτυχιακή του εργασία αποφοιτώντας από την Αρχιτεκτονική Σχολή του Yale το 1963-64.

Οταν ήρθε στην Υδρα το 1971, είχε ήδη συναναστραφεί την Τζόαν Μπαέζ (αδελφή της πρώτης συζύγου του) αλλά και τον Μπομπ Ντίλαν. Οι δύο προσωπικότητες της φολκ μουσικής εκείνης της εποχής, καθώς και οι γκρι επιφάνειες στους πίνακες του Τζάσπερ Τζόουνς είχαν επηρεάσει τον γεννημένο το 1938  στο Μπρόνξβιλ της Πολιτείας της Νέας Υόρκης καλλιτέχνη, που σημείωνε για τον κοινό παρονομαστή της ζωγραφικής τους: «Οι πίνακές μου είναι κραυγαλέα απλές δηλώσεις για το σχήμα των χρωμάτων. Αλλά στη συνέχεια γίνονται συγκεχυμένες και το σχήμα-αντικείμενο γίνεται ένα πεδίο με περιεχόμενο, αινίγματα και ερωτήματα. Γιατί δεν υπάρχουν απαντήσεις».

Ο Μπράις Μάρντεν έφτασε στην Υδρα, δημιουργώντας μέσα σε δύο κατοικίες  στον παραδοσιακό υδραίικο οικισμό  μαζί με την οικογένειά του, τη σύζυγό του – επίσης καλλιτέχνιδα – Ελεν Μάρντεν ένα σύστημα δημιουργικής ζωής όσο παραθέριζε και εξερευνούσε τον τόπο. Από τότε, ξεκίνησε να συλλέγει από τα τουριστικά μαγαζιά με σουβενίρ διάφορες καρτ ποστάλ αρχαιοελληνικής τέχνης, ενώ παράλληλα ο ρυθμός του νησιού και το πνεύμα του τόπου επηρέαζαν τη δουλειά του στη ζωγραφική και τα σχέδιά του. Τα έργα του απορροφούσαν φως και ταπεινά υλικά, το γκρι χρώμα της πέτρας, τις φλέβες του μαρμάρου, τις σκιές της ιστορίας. Ο Μάρντεν ασχολήθηκε με την καθαρότητα και την αντικειμενική υλικότητα των γεωμετρικών μορφών  που τον περιέβαλλαν στην Ελλάδα, όπως και με το ακτινοβόλο τοπίο μέσα στο οποίο βρίσκονται τα μνημεία της αρχαιότητας.

ΕΝΘΥΜΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ. Η συλλογή των καρτ ποστάλ οδήγησε τον Μάρντεν στη σειρά των 17 έργων του «Souvenir de Grece» που δημιούργησε από το 1972 έως το 1996. Σύνθεση κολλάζ και σχεδίων, τα «Souvenir de Grece» προβάλλουν τη διαδικασία δημιουργίας τους πάνω σε βαρύ πυκνό χαρτί. Ο Μάρντεν επεξεργαζόταν την επιφάνειά του παρεμβαίνοντας με γυαλόχαρτο, κερί και ξυράφι. Στη συνέχεια σχεδίαζε με μαύρο γραφίτη και το μείγμα που κάλυπτε την πορώδη  επιφάνεια του χαρτιού απορροφούσε το υλικό μέσα του δημιουργώντας μια σκληρή μαύρη αντανάκλαση την οποία λείαινε με ένα είδος σπάτουλας. Αυτή η απαιτητική  διαδικασία, που παρέπεμπε στην αρχαία εγκαυστική τεχνική ζωγραφικής, καλούσε τον καλλιτέχνη σε υψηλή συγκέντρωση, σωματική και πνευματική.

Ακόμα και σήμερα, στο ατελιέ του, στον χώρο που άλλοτε έραβαν τα πανιά των υδραίικων ιστιοφόρων, φυλάσσονται οι θησαυροί της περιπατητικής και παρατηρητικής πορείας του Μάρντεν στο νησί. Ρίζες, κλαδιά, πέτρες και αποτμήματα βράχων τού πρόσφεραν έμπνευση. Μερικά κλαδιά εμβαπτίστηκαν στα χρώματά του και έγιναν τα αυτοσχέδια πινέλα της ιδιοσυγκρασιακής ζωγραφικής του για  την οποία η τεχνοκριτικός των «New York Times» Ρομπέρτα Σμιθ επεσήμανε ότι «η αφή αντικαθιστά τη χειρονομία».

Η Gagosian Gallery εγκαινιάζει τον νέο της χώρο στην Αθήνα με την έκθεση του Μπράις Μάρντεν «Μάρμαρα και Σχέδια», που περιλαμβάνει έργα σε μάρμαρο και σε χαρτί. Τα έργα αυτά  έχουν εκκίνηση το 1981. Ενώ έκανε διακοπές στην οικία του στην Υδρα, ο Μάρντεν άρχισε να ζωγραφίζει μικρά κομμάτια από λευκό μάρμαρο, τοπικών λατομείων. Οι συνθέσεις που προέκυψαν, οι οποίες συνεχίζονται για πάνω από δύο δεκαετίες, απεικονίζουν γραμμές και διακριτικά χρωματισμένα πεδία που δίνουν απόχρωση και τονίζουν τις διαστάσεις και γωνίες της κάθε πέτρας, καθώς επίσης τη μοναδικότητα των φλεβών και τις εγγενείς διαφοροποιήσεις στην υφή της.

Από τότε ο Μάρντεν συνέχισε να χρησιμοποιεί το μάρμαρο ως μέσο, περιγράφοντας την τεχνοτροπία του ως «ένα ατύχημα που αποκτά μορφή». Για να δημιουργήσει τα έργα του σε μάρμαρο, ζωγραφίζει εν μέρει την επιφάνεια του μαρμάρου με λεπτές, ημιδιαφανείς στρώσεις χρώματος, δημιουργώντας ορθογώνια μοτίβα με απαλά, γαλήνια χρώματα που τονίζονται από μαύρες και γκρι γραμμές. Αυτές οι συνθέσεις λειτουργούν σε αρμονία με τη φυσική υφή και τις φλέβες του μαρμάρου. Κάποιες διατηρούν εμφανή τα ίχνη του μολυβιού από το αρχικό σχέδιο. Στην έκθεση φιλοξενούνται και σχέδιά του σε μελάνι και χαρτί που περιλαμβάνουν συνθέσεις με πλέγμα και καλλιγραφικές προσεγγίσεις στη δημιουργία σημείων  που σχετίζονται στενά με τα έργα σε μάρμαρο.