«Το καλάμι είναι χρήσιμο μόνο όταν είσαι πάνω στη σκηνή»

Ανομολόγητη δημοσιογραφική επιθυμία είναι κάθε συνομιλία με τον συνεντευξιαζόμενο να προσφέρει στο τέλος το στοιχείο της έκπληξης, του ευχάριστου ξαφνιάσματος. Να ανατρέπονται οι βεβαιότητες που είχε σχετικά με το τι μπορεί να προκαλέσει έστω μια μικρή ανατροπή, μια μετακίνηση ή ακόμη να σπείρει αμφιβολίες για ισχυρά πιστεύω και πεποιθήσεις. Αν και οι πιθανότητες δεν είναι ποτέ με το μέρος μας – έχοντας την ευθύνη και οι δύο πλευρές – η ελπίδα υπάρχει κάθε φορά που πρόκειται να συναντήσεις ένα νέο πρόσωπο. Με αυτούς τους προβληματισμούς ανέβηκα στην αίθουσα συσκέψεων του 7ου ορόφου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών για να συναντήσω τον νέο καλλιτεχνικό διευθυντή Γιάννη Βακαρέλη.

Η ακύρωση της παρουσίασης του προγράμματος 2020 – 2021 έδωσε μια φυσική έναρξη στην κουβέντα μας. «Περιμένουμε την ΚΥΑ μετά τις τελευταίες εξελίξεις σχετικά με τον κορωνοϊό για να δούμε πως θα προσαρμοστούμε». Φυσικά δεν πρόκειται να μεταβάλει κάτι από τις ήδη δρομολογημένες συναυλίες και παραστάσεις, αφού πρόκειται για φιλόδοξα πρότζεκτ κλεισμένα εδώ και πάρα πολύ καιρό. Οπως για παράδειγμα η – καθιερωμένη πια – εμφάνιση του σταρ Θοδωρή Κουρεντζή και του θρυλικού μαέστρου Ντάνιελ Μπάρενμποϊμ. Ο σπουδαίος αρχιμουσικός θα παρουσιάσει σε τέσσερις βραδιές τον Νοέμβριο όλον τον Μπετόβεν (1770 – 1827) από την «Πρώτη» μέχρι την «Ενάτη» ή «Της Χαράς» – στο πλαίσιο του παγκόσμιου εορτασμού για τα 250 χρόνια από τη γέννησή του. Μάλιστα τη μία και μοναδική κενή μέρα που μεσολαβεί ανάμεσα στις συναυλίες ο διεθνούς φήμης αργεντινός μαέστρος θα μιλήσει για τη μεγάλη του αγάπη, τον Νίκο Σκαλκώτα.

Οι ειδήσεις για το νέο πρόγραμμα σταματούν εδώ, αφού επίκειται η ανακοίνωσή του εντός των προσεχών ημερών. Αλλωστε η δημοσιογραφική περιέργεια είχε ήδη αρχίσει να κάμπτεται, όταν ο Γιάννης Βακαρέλης άρχισε να μιλάει για τους λόγους που τον οδήγησαν να αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση του ΟΜΜΑ. Είναι ένας αναγνωρισμένος πιανίστας στη διεθνή μουσική σκηνή, με διακρίσεις και βραβεία που επιβεβαιώνουν την κλάση του, αλλά και την αφοσίωση στην τέχνη του.

Τα τελευταία 25 χρόνια είναι μόνιμα εγκατεστημένος στο Παρίσι, αφού αποφάσισε να εγκαταλείψει το Λονδίνο που είχε ως έδρα του. «Είχα κουραστεί από αυτή την πόλη και τους Αγγλους. Το Παρίσι μού ταίριαζε περισσότερο διότι θεωρώ ότι είναι πιο κοντά στη μεσογειακή νοοτροπία. Επειτα είναι πιο κεντρικό μέρος, οπότε οι μετακινήσεις και τα ταξίδια – είτε με τρένο είτε με αεροπλάνο – είναι πιο εύκολο να γίνουν. Επίσης έχει πάρα πολύ έντονη καλλιτεχνική ζωή και είναι μια όμορφη πόλη». Οπως η Θεσσαλονίκη, η πόλη όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε. Αυτές οι αναφορές που δημιούργησαν άλλη μια γέφυρα με το παρελθόν, εκεί όπου κατοικούν όσα μας ανήκουν βαθιά και μας έδωσαν το υλικό για να γίνουμε ό,τι είμαστε.

Οταν ήταν περίπου πέντε ετών η μητέρα του, που ήταν ερασιτέχνης πιανίστρια, τον οδήγησε πολύ ήπια και μαλακά στα πρώτα μαθήματα. Ως παιδί όμως είχε μια εξαιρετική δασκάλα, όπως λέει, τη Στέλλα Καραμπακάκη. «Ουσιαστικά αυτή η γυναίκα με ενέπνευσε να ασχοληθώ με το πιάνο. Στα 12 μου χρόνια είχα έναν άλλο εξαιρετικό δάσκαλο και μαέστρο, τον Γιώργο Θυμή, ο οποίος με βοήθησε ακόμη περισσότερο». Η μετοίκισή του στη Βιέννη για να συνεχίσει τις σπουδές του στη μουσική ήταν η αβίαστη ροή των γεγονότων της ζωής του. Υπήρξε μόνο μία μόνο μικρή ταλάντευση: «Οταν πήγα στη Βιέννη σπούδαζα ταυτόχρονα και στη Νομική Σχολή Θεσσαλονίκης. Κάποια στιγμή, προς το δεύτερο έτος, είδα ότι δεν χωρούν δυο καρπούζια στην ίδια μασχάλη». Ετσι άρχισε η πορεία του συλλέγοντας βραβεία και εμπειρίες με συνεργασίες δίπλα σε μεγάλα ονόματα του διεθνούς μουσικού στερεώματος.

Τελικά είναι τόσο δελεαστική η θέση της καλλιτεχνικής διεύθυνσης του Μεγάρου που μπορεί να δελεάσει έναν μουσικό με τέτοια διαδρομή; «Δεν φαντάστηκα ποτέ τον εαυτό μου σε αυτή τη θέση. Δεν σπούδασα μουσική για να γίνω μάνατζερ ενός οργανισμού. Πιανίστας είμαι. Είχα ξεκινήσει τη διοργάνωση του Φεστιβάλ Ναυπλίου πριν από 29 χρόνια και είχα πάντα στο μυαλό μου να μάθω πώς μπορεί να γίνει ώστε όταν έρχεται ένας καλλιτέχνης να είναι τα πάντα στην εντέλεια. Αυτό που συναντούσα – τις περισσότερες φορές – όταν έπαιζα στο εξωτερικό. Το ξενοδοχείο, η πρόβα με την ορχήστρα σε συγκεκριμένη ώρα, τα εισιτήρια, το πιάνο κουρδισμένο. Ηθελα κι εγώ να περάσω στην άλλη πλευρά του λόφου και να γίνω οικοδεσπότης, όπου θα προσέφερα την εμπειρία μου. Με αυτή την αποσκευή ανέλαβα τη θέση».

Το βασανιστήριο του ξεκούρδιστου πιάνου

Μου εξηγεί πόσο άβολο και εκνευριστικό είναι την ώρα που παίζει να τρίζει το σκαμπό ή το πιάνο να είναι ξεκούρδιστο, όπως του έχει συμβεί. Ενα ξεκούρδιστο πιάνο βέβαια έδωσε στον Κιθ Τζάρετ την ευκαιρία το 1977 για να μας χαρίσει το περίφημο «Keith Jarret, The Koln Consert», το οποίο βρίσκεται σε δισκοθήκες ακόμη κι εκείνων που δεν αγαπούν την τζαζ. Ομως ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Μεγάρου τονίζει: «Το να αυτοσχεδιάζει κανείς σε ένα ξεκούρδιστο ή κουρδισμένο πιάνο είναι τελείως διαφορετικό από το να παίζει κανείς κλασική μουσική σε ένα ξεκούρδιστο πιάνο. Είναι απλώς βασανιστήριο».

Σε αυτό το σημείο επανέρχεται χωρίς τη δημοσιογραφική υπενθύμιση στο αρχικό ερώτημα, δίνοντας μερικούς ακόμη λόγους που αποδέχθηκε την πρόταση για να αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. «Είναι ένας πάρα πολύ οικείος χώρος, από τη γέννησή του. Μαζί με τον Λεωνίδα Καβάκο ήμασταν οι πρώτοι που εγκαινιάσαμε την Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος. Από τότε έχω εμφανιστεί άπειρες φορές. Το Μέγαρο με έχει βοηθήσει πάρα πολύ στην καριέρα μου. Θέλω να του ανταποδώσω όσα μου έχει προσφέρει: σε νέους καλλιτέχνες, σε μικρούς, σε μεγάλους αναγνωρισμένους, λιγότερο αναγνωρισμένους. Ολοι αισθανόμαστε πολύ περήφανοι όταν ανεβαίνουμε σε κάποια από τις σκηνές του». Είναι μια ακόμη σκέψη που διαπερνά τα πλάνα του για το μέλλον. Ο Γιάννης Βακαρέλης επιθυμεί να συμβάλει, όπως λέει, ώστε να δημιουργηθούν συνθήκες καινούργιων ευκαιριών. «Σε αυτή τη θέση, αν έχει κανείς όραμα, έμπνευση και αν δίνει ένα παράδειγμα που ενθουσιάζει τους ανθρώπους, αν έχει πάθος και μεράκι για αυτό που κάνει, θα δημιουργήσει μια δυνατή ομάδα που θα κινηθεί προς την ίδια κατεύθυνση. Και αυτό είναι το κέρδος».

Σε ποια λάθη υποπίπτει ένας φορέας πολιτισμού; «Να επιθυμεί να έχει συνεχώς τεράστια ονόματα καλλιτεχνών. Ναι ΟΚ, αυτό είναι εντυπωσιακό, αλλά δεν δημιουργείς κάτι πιο βαθύ και ουσιαστικό σε έναν οργανισμό όπως είναι το Μέγαρο που έχει και έναν εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Δίνει βήμα και ελευθερία στους νέους ανθρώπους, σε διάφορες δράσεις που είναι εκτός συστήματος. Ενας οργανισμός που ασχολείται μόνο με την γκλαμουριά των καλλιτεχνών δεν είναι σε καλό δρόμο».

«Ενα Μέγαρο που να αφουγκράζεται τη ζωή»

Ολα όσα περιγράφει θα μπορούσαν να είναι ένας τρόπος για να απεκδυθεί το Μέγαρο τον «μανδύα» της πολυτέλειας που το συνοδεύει. Ο Γιάννης Βακαρέλης λέει ότι «αυτό τον μανδύα τον έχουν φτιάξει οι άνθρωποι, αλλά δεν είναι σωστό. Προσφέρει σε όλα τα είδη της μουσικής και του θεάτρου, με σπουδαίες, πολυποίκιλες και συχνά ανατρεπτικές παραγωγές. Το 2019 είχε 133 εκδηλώσεις σε 510 παραστάσεις και μόνο το 10% των εισιτηρίων ήταν πάνω από 40 ευρώ. Το Μέγαρο έχει ανεξίτηλη σφραγίδα στον ελληνικό πολιτισμό και στην κουλτούρα. Ο στόχος μου είναι να συμβάλω ώστε αυτή η δυναμική να συνεχιστεί και – γιατί όχι; – να μεγαλώσει. Να συνεχίσει δηλαδή να είναι ένας πολιτιστικός αντιδραστήρας – όπως είχε πει ο Χρήστος Λαμπράκης. Και αυτό του αξίζει να είναι. Ενα Μέγαρο που να αφουγκράζεται τη ζωή και να συμμετέχει σε αυτήν».

Οι λέξεις που χρησιμοποιεί, ακόμη και αν δεν γνωρίζει κανείς τη δυνατότητα της υλοποίησης των σχεδίων, αποτυπώνουν την επιθυμία του να εργαστεί με πάθος προς αυτή την κατεύθυνση. Αλλωστε είναι ένα από τα εφόδια που πήρε από τις συνεργασίες που είχε με μυθικά ονόματα της διεθνούς σκηνή. Του ζητάω να ξεχωρίσει κάποια από αυτές τις συναντήσεις που είχε: «Υπήρξε ένας άνθρωπος, ο οποίος ήταν ουσιαστικά ιμπρεσάριος μου – κάτι παραπάνω από manager και ατζέντης. Είχε γνώση για τη μουσική και εμπειρία, γιατί υπήρξε και ο ίδιος πιανίστας. Ηξερε πολύ καλά τις δυσκολίες του επαγγέλματος, αλλά και τις ιδιαιτερότητες των καλλιτεχνών. Είχε την ικανότητα να τους φέρεται με πολύ ωραίο, έξυπνο, λεπτό τρόπο και πολλές φορές απότομο – οι καλλιτέχνες χρειάζονται και το ένα και το άλλο. Εργαστήκαμε περίπου 12 χρόνια, αλλά μέσω αυτού γνώρισα μερικούς από τους πιο σημαντικούς μαέστρους και τις μεγαλύτερες ορχήστρας που είχα την ευκαιρία να συνεργαστώ».

Εκείνος όμως που αποτέλεσε για τον Γιάννη Βακαρέλη πηγή έμπνευσης ήταν ο Μπρούνο Λεονάρντο Γκέμπλερ. Είχε την τύχη, όπως λέει, να τον γνωρίσει και να συνδεθεί μαζί του με μεγάλη φιλία. «Με είχε προσκαλέσει και στην πατρίδα του, στο Μπουένος Αϊρες, για να κάνω μαθήματα μαζί του. Είναι από τους ανθρώπους που με σφράγισαν, στον τρόπο παιξίματος, έκφρασης, αλλά και στον τρόπο σκέψης πάνω στη μουσική. Το παίξιμό του το χαρακτήριζε πάντα μία φρεσκάδα ενώ είχε ταυτόχρονα και μια πολύ ωραία άποψη πάνω στο έργο. Υπήρχε δηλαδή μία αρχή, μία μέση και ένα τέλος σε καθετί που ερμήνευε. Και αυτό είναι από τα πολύ βασικά στη μουσική. Να υπάρχει μία λογική συνέχεια και συνέπεια, να μην είναι μπερδεμένα, να μη μένουν μετέωρα και άλυτα ζητήματα ή ατελεύτητα. Το να χτίζει κάνεις την ερμηνεία του βοηθάει στο να δημιουργηθεί ένα δομημένο μυαλό. Η μουσική σκέψη που αναπτύσσω ερμηνεύοντας τα κομμάτια τελικά στο τέλος της μέρας με έχει βοηθήσει και στη ζωή μου. Να είμαι ένα οργανωμένο άτομο».

Η τρέλα, η έμπνευση, το ταλέντο τι θέση έχουν; «Αλίμονο αν δεν υπήρχαν. Απλώς αν είναι ατάκτως ερριμμένα, τότε βγαίνει ένα πολύ μέτριο αποτέλεσμα. Ενας εύκολος τρόπος για να εντυπωσιάσεις είναι να επιδοθείς στην τεχνική μέσα από το γρήγορο και δυνατό παίξιμο. Σίγουρα είναι σαγηνευτικό, αλλά φεύγει μακριά από την ουσιαστική ερμηνεία. Πρέπει να καταλαβαίνεις τι θέλει να πει ο συνθέτης και έχει παρατάξει αυτά τα μυρμηγκάκια που είναι οι νότες. Αυτές τις νότες πρέπει να τις ζωντανέψεις, να τις μετουσιώσεις σε ήχους, οι οποίοι όμως θα έχουν και μία λογική, συναισθηματική, ερμηνευτική για να μπορέσεις να συγκινήσεις το κοινό. Ο καλλιτέχνης δηλαδή θα πρέπει να χτίσει από την αρχή τη δική του ιστορία».

«Εφαγα τις μπάτσες μου και ηρέμησα»

Υπάρχει όμως, όπως εξηγεί ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Μεγάρου, και μια παγίδα: ο καλλιτέχνης να εγκλωβιστεί στον εγωισμό του. «Ο εγωισμός των καλλιτεχνών πρέπει διαρκεί όσο μια συναυλία – το πολύ μιάμιση ώρα. Το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα να πιστεύεις ότι είσαι θεός. Τη στιγμή που είσαι πάνω στη σκηνή πρέπει να έχεις πολύ μεγάλη αυτοπεποίθηση ότι αυτό που κάνεις είναι το καλύτερο που μπορεί να έχει υπάρξει ποτέ στον κόσμο. Το θέμα είναι να ξεκαβαλικέψεις αυτό το άτι πριν και μετά τη συναυλία. Το καλάμι είναι χρήσιμο μόνο την ώρα που είσαι επί σκηνής, γιατί μετά γίνεται καταστροφικό στη ζωή σου. Αν δεν το αφήσεις στην άκρη, γίνεσαι τόσο τυφλά εγωιστής, παραβλέπεις τους πάντες, δεν σ’ ενδιαφέρει τίποτα και θες να γίνεται μόνο το δικό σου». Υπήρξε ο άνθρωπος που περιγράφει; «Ως νέος, ναι, υπήρξα. Αλλά έφαγα τις μπάτσες μου και ηρέμησα. Από τότε άρχισα να καταλαβαίνω ότι μάλλον ήμουν σε λάθος δρόμο. Δεν μπορείς να κάνεις πάντα αυτό που θέλεις. Ερχεται η ζωή, οι άνθρωποι και σου λένε “όχι, αυτό δεν γίνεται”. Τόσο απλό είναι. Αφησα στην άκρη των εγωισμό μου, όταν άκουσα κάτι καταπληκτικούς πιανίστες. Είπα στον εαυτό μου “σταμάτα να νομίζεις ότι είσαι ο καλύτερος όλων, υπάρχουν πολύ καλύτεροι από εσένα. Και έτσι ισορρόπησα”».