Τα σύγχρονα όπλα {LF}της επιστήμης

Καθώς η πανδημία του κορωνοϊού συνεχίζει να εξελίσσεται, οι επιστήμονες προσπαθούν να κατανοήσουν την προέλευση αλλά και τους τρόπους διασποράς του ιού ανά την υφήλιο. Οι μέθοδοι της γονιδιωματικής ανάλυσης ή μοριακής επιδημιολογίας μπορούν να προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες για τον τρόπο διασποράς ενός ιού σχεδόν σε πραγματικό χρόνο. Οι πληροφορίες αυτές μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμες για την εφαρμογή μέτρων δημόσιας υγείας. Οι μέθοδοι της μοριακής επιδημιολογίας έχουν εφαρμοστεί και για τον νέο κορωνοϊό SARS-CoV-2, αμέσως μετά την αλληλούχιση του πρώτου πλήρους μήκους γονιδιώματος του ιού που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature.

Εκτός από τη διερεύνηση της πρόσφατης διασποράς του ιού, η μοριακή επιδημιολογία μπορεί να αναπαραστήσει την παγκόσμια εξάπλωση του ιού στο παρελθόν και να εκτιμήσει πότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε έναν πληθυσμό. Σύμφωνα με εκτιμήσεις μοριακού ρολογιού εκτιμήθηκε ότι η χρονολογική προέλευση, η πρώτη μετάδοση στους ανθρώπους δηλαδή, έγινε κατά τα μέσα Νοεμβρίου 2019.

H μεγαλύτερη σημασία αυτών των μελετών είναι η εφαρμογή τους στη δημόσια υγεία. Καθώς οι περισσότερες χώρες προσπαθούν να περιορίσουν τη διασπορά του ιού εφαρμόζοντας λιγότερο αυστηρά περιοριστικά μέτρα, όπως για παράδειγμα η Κίνα, η Νότια Κορέα όπου βρέθηκε ότι η πραγματοποίηση διαγνωστικών ελέγχων, η ιχνηλάτηση και η απομόνωση είναι εξαιρετικά αποτελεσματικά μέτρα για τον έλεγχο της εξάπλωσης του νέου κορωνοϊού. Εκτός από την καταγραφή των επαφών ενός ατόμου με Covid-19, η μοριακή διερεύνηση (μοριακή επιδημιολογία) μπορεί να παρέχει επιπλέον πληροφορίες αναφορικά με την ιχνηλάτηση επαφών, και συγκεκριμένα αν η προέλευση της λοίμωξης στις επαφές είναι από κοινή πηγή, ή όχι. Αυτή η πληροφορία βασίζεται στη μελέτη του γενετικού υλικού του ιού. Επίσης σε δείγματα που λαμβάνονται από διαφορετικά άτομα μπορεί να διερευνηθεί η ύπαρξη «συρροών», ομάδων δηλαδή, που οι μεταδόσεις έχουν προέλθει από κοινή πηγή. Παράλληλα η μοριακή διερεύνηση μπορεί να τεκμηριώσει την ύπαρξη συρροής σε μια περίπτωση πιθανολογούμενης συρροής όπως για παράδειγμα σε μια μονάδα φροντίδας ηλικιωμένων ή σε βιομηχανίες, με σκοπό τη στοχευμένη εφαρμογή περιοριστικών μέτρων.

Η μοριακή διερεύνηση δεν υποκαθιστά τις παραδοσιακές μεθόδους που εφαρμόζονται στη δημόσια υγεία, όπως η ιχνηλάτηση επαφών. Εναλλακτικά μπορεί να βοηθήσει να γίνει η διαδικασία ιχνηλάτησης πιο αποτελεσματική. Η εφαρμογή της μεθόδου σε εργαστήρια ανά την επικράτεια και η ανάλυση δειγμάτων σε πραγματικό χρόνο μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στην καλύτερη διερεύνηση για τη διασπορά του ιού.

Μια άλλη πιθανή εφαρμογή των μεθόδων μοριακής διερεύνησης είναι η δυνατότητα έγκαιρης πρόβλεψης πιθανών επιδημιών. Στο μέλλον η δυνατότητα αλληλούχισης του γενετικού υλικού των παθογόνων μπορεί να είναι ευρέως διαθέσιμη ακόμα και σε συσκευές κινητών τηλεφώνων αναλύοντας συνεχώς το γενετικό υλικό παθογόνων από περιβαλλοντικά δείγματα. Με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν να διαγνωσθούν εγκαίρως παθογόνα που θα μπορούσαν να προκαλέσουν επιδημίες σε ανθρώπους.

Μια άλλη προσέγγιση είναι η πραγματοποίηση ευρείας γονιδιωματικής έρευνας για την ανίχνευση ιών σε ζωικούς πληθυσμούς που θα είχαν τη δυνατότητα να μολύνουν ανθρώπους. Η τεράστια ποικιλομορφία των ιών στα ζώα, όμως, το καθιστά δύσκολο εγχείρημα. Εάν υπήρχε ένα παρόμοιο σύστημα ανίχνευσης ιών από ζώα πριν από την εμφάνιση του Covid-19 στη Wuhan της Κίνας, θα μπορούσαμε να είχαμε αποτρέψει την πανδημία. Αν και η εφαρμογή μιας τέτοιας προσέγγισης για τον εντοπισμό πιθανών μελλοντικών μολυσματικών ασθενειών απαιτεί σημαντικές επενδύσεις, εκτιμάται ότι τέτοιες προσεγγίσεις θα βρεθούν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος μετά την πανδημία.

Ο Δημήτρης Παρασκευής είναι αναπληρωτής καθηγητής Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής ΕΚΠΑ και μέλος της επιτροπής εμπειρογνωμόνων