«Η κοινωνική ευθύνη {LF}των επιχειρήσεων είναι {LF}να αυξάνουν τα κέρδη τους»(;)

Πριν από λίγες μέρες ήταν η πεντηκοστή επέτειος του σημαντικού άρθρου του μεγάλου αμερικανού οικονομολόγου Μίλτον Φρίντμαν με αυτόν τον προβοκατόρικο τίτλο. Ηταν ένα άρθρο που σημάδεψε μία ολόκληρη εποχή και έδωσε τροφή σε άπειρες αναλύσεις και αντιπαραθέσεις γύρω από τον σκοπό ύπαρξης των επιχειρήσεων, τα όρια του κέρδους, την εταιρική ευθύνη απέναντι στο κοινωνικό σύνολο, αλλά και την κρατική οικονομική πολιτική.

Το άρθρο ξεκινούσε από το προφανές: για να επιβιώσει μία επιχείρηση πρέπει να βγάζει κέρδη, και ως προς αυτό η διοίκηση είναι υπόλογη απέναντι στους μετόχους. Από αυτή τη βασική παραδοχή περνούσε στα πιο αμφισβητούμενα: κάθε «κοινωνική» επιδίωξη της επιχείρησης είναι με τη στενή έννοια «μη-οικονομική», ξεφεύγει από τη λογική της μεγιστοποίησης του κέρδους προς όφελος των μετόχων, και άρα πρέπει να αποφεύγεται. Με τον κοφτερό του τρόπο, ο Φρίντμαν έλεγε ότι σε αυτήν την περίπτωση οι μάνατζερ «δαπανούν χρήματα άλλων» για το γενικό κοινωνικό συμφέρον.

Πριν από 50 χρόνια, η λογική αυτή έμοιαζε να ταιριάζει στο αμερικανικό οικονομικό και κοινωνικό μοντέλο. Και σήμερα, παρότι αμφιβάλλω εάν ο Τραμπ έχει διαβάσει το συγκεκριμένο άρθρο, χωρίς αμφιβολία ο αμερικανός πρόεδρος θα συμφωνούσε με τις βασικές αρχές που πρεσβεύει. Ακόμα και στην Αμερική όμως – πόσο μάλλον πιο κοντά σε εμάς – είναι μία άποψη που έχει ξεπεραστεί από την ίδια τη ζωή. Σήμερα μοιάζει αφελής, σχεδόν εξωτική. Αυτό για μία σειρά από λόγους, που ξεκινούν από την ίδια την οικονομική θεωρία. Τα τελευταία 50 χρόνια, σειρά οικονομολόγων έδειξαν πως αντίθετα με τις θεωρίες του Adam Smith και τα όσα πρέσβευε ο Friedman, όταν υπάρχουν ατελείς αγορές, ρίσκο και ασύμμετρη πληροφόρηση (δηλαδή πάντα), η μεγιστοποίηση του κέρδους δεν οδηγεί απαραίτητα και αυτόματα στη μεγιστοποίηση της κοινωνικής ευημερίας.

Αυτό το συμπέρασμα της οικονομικής θεωρίας (για το οποίo ορισμένοι όπως ο Stiglitz πήραν Νομπέλ), και το οποίο σε μη οικονομολόγους φαντάζει αρκετά προφανές, εξηγεί πρακτικά γιατί οι περισσότερες επιτυχημένες μεγάλες επιχειρήσεις έχουν και «κοινωνική ατζέντα». Από τα ζητήματα προστασίας «κοινών αγαθών» όπως το φυσικό περιβάλλον μέχρι τις πολιτικές για ίσες ευκαιρίες, αποφυγή διακρίσεων και εκμετάλλευσης στην εργασία, η εταιρική κοινωνική ευθύνη έχει πλέον γίνει αναπόσπαστο στοιχείο εταιρικής στρατηγικής. Και αντίθετα με όσα θα ισχυριζόταν ο Friedman, σε πολλές περιπτώσεις αυτό συμβάλλει και στα κέρδη, δεν αφαιρεί από αυτά.

Πέρα όμως από την εταιρική κοινωνική ευθύνη, είναι πλέον σαφές πως η λογική της μοναδικότητας των επιδιώξεων των μετόχων είναι ατελής στις σύγχρονες αγορές. Η έννοια των «ενδιαφερόμενων μερών» (stakeholders) που περιλαμβάνει τους εργαζόμενους, τις τοπικές κοινωνίες ή ευρύτερα και τους καταναλωτές είναι πολύ πιο χρήσιμη για να ορίσει κανείς και τελικά να οριοθετήσει τον ρόλο των επιχειρήσεων στις περίπλοκες παγκοσμιοποιημένες αγορές όπου συναντώνται προϊόντα, υπηρεσίες, χρηματοοικονομικές ροές και δεδομένα.

Σημαίνουν όλα αυτά ότι το άρθρο του Φρίντμαν και τα επιχειρήματα είναι για πέταμα; Οχι βέβαια. Η έμφαση στους διακριτούς ρόλους διοίκησης και μετόχων και στην ανάγκη η διοίκηση να υπηρετεί συγκεκριμένους στόχους και να είναι υπόλογη γι’ αυτό αποτελεί και τον κορμό των καλών πρακτικών εταιρικής διακυβέρνησης. Υπάρχει και κάτι άλλο όμως, και αυτό αφορά τις δημόσιες επιχειρήσεις. Υπερβολικά συχνά, μία λεγόμενη «κοινωνική ατζέντα» οδήγησε πολλές από αυτές στη χρεωκοπία. Χωρίς κανείς να αρνείται την κοινωνική διάσταση της λειτουργίας τους, πρέπει πάντα αυτό το κόστος να είναι ορατό, διακριτό και απόλυτα διαφανές. Αυτό επιβάλλει εξάλλου και η κοινωνική λογοδοσία.

Ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου είναι οικονομολόγος, πρώην υπουργός, καθηγητής στο European University Institute.