Ενα Δόγμα που μοιάζει{CR}κενό και παρωχημένο

Μισό αιώνα πίσω, στις 13 Σεπτεμβρίου του 1970, ο αμερικανός οικονομολόγος Μίλτον Φρίντμαν υπέγραψε στο New York Times Magazine ένα άρθρο με τίτλο «Η κοινωνική ευθύνη των επιχειρήσεων είναι να αυξάνουν τα κέρδη τους». O Φρίντμαν, που έμελλε να τιμηθεί το 1976 με Νομπέλ Οικονομίας, ανέλυε εκεί αυτό που θα γινόταν γνωστό ως Δόγμα Φρίντμαν – και αποδείχθηκε, καλώς ή κακώς, η ιδέα με τη μεγαλύτερη επιρροή στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Πενήντα χρόνια αργότερα, ωστόσο, εν μέσω αυξανόμενων ανισοτήτων, μαζικών πυρκαγιών στην Καλιφόρνια και αλλού, και συνεχών διαδηλώσεων στις ΗΠΑ υπέρ της φυλετικής δικαιοσύνης, μοιάζει κενή και παρωχημένη.

Ο Φρίντμαν θεωρούσε πως μοναδική αποστολή μιας επιχείρησης είναι να υπηρετεί τους μετόχους της. Και χλεύαζε την ιδέα πως οι επιχειρήσεις έχουν το οποιοδήποτε καθήκον να «προσφέρουν εργασία, να καταργήσουν τις διακρίσεις, να αποφεύγουν τη ρύπανση και όποιες άλλες μπορεί να είναι οι πιασάρικες λέξεις της σύγχρονης σοδειάς μεταρρυθμιστών». Ηταν το τέλος της δεκαετίας του 1960, μιας σχεδόν πρωτοφανούς περιόδου κοινωνικής αναταραχής. Ο Φρίντμαν ήταν εχθρικός απέναντι στο New Deal και τα ευρωπαϊκά μοντέλα σοσιαλδημοκρατίας, ήταν σφόδρα αντίπαλος των κεϊνσιανών κυβερνητικών πολιτικών, και παρότρυνε τις επιχειρήσεις να χρησιμοποιήσουν τη δύναμή τους ώστε να περιορίσουν την αποτελεσματικότητα των συνδικάτων, να αμβλύνουν τα μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος και των καταναλωτών, να αποδυναμώσουν την αντιμονοπωλιακή νομοθεσία.

Και δεν ήταν ένας «απλός» οικονομολόγος, ήταν ένα είδος διασημότητας, με τακτική παρουσία στα τηλεοπτικά τοκ-σόου: το PBS του προσέφερε μία δική του σειρά δέκα επεισοδίων. Και ο πρόεδρος Ρόναλντ Ρέιγκαν τον έκανε σύμβουλό του. Η επιχειρηματική κοινότητα των ΗΠΑ αγκάλιασε την ιδέα της πρωτοκαθεδρίας των μετόχων. Κύματα χρηματοοικονομικής απορρύθμισης ακολούθησαν το διάσημο άρθρο του Μίλτον Φρίντμαν, τη δεκαετία του 1970 και του 1980. Τα αποτελέσματα τα συνοψίζει μία μελέτη που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στους New York Times: από το 1948 έως το 1979, η παραγωγικότητα των εργαζόμενων στις ΗΠΑ αυξήθηκε κατά 108,1% και οι μισθοί κατά 93,2%, ενώ το χρηματιστήριο αναπτύχθηκε κατά 603%. Από το 1979 έως το 2018, η παραγωγικότητα αυξήθηκε κατά 69,6% και οι μισθοί κατά μόλις 11,6%, ενώ οι αποζημιώσεις για τα διευθυντικά στελέχη αυξήθηκαν κατά 940% και το χρηματιστήριο κατά 2.200%.

Οπως σημειώνουν χαρακτηριστικά τρεις αμερικανοί ακαδημαϊκοί στο περιοδικό Fortune, είναι σαφές πλέον σήμερα πως αυτή η στενόμυαλη, επικεντρωμένη στους μετόχους θεώρηση των επιχειρήσεων έχει κοστίσει ακριβά στην κοινωνία. Καθώς η πανδημία, οι πυρκαγιές, και οι ανισότητες μαίνονται, ολοένα και περισσότερες φωνές τη χαρακτηρίζουν επικίνδυνη – το περίεργο, επισημαίνει το Business Insider, είναι πως στις φωνές αυτές περιλαμβάνονται πολλά από τα ηγετικά στελέχη που ενστερνίζονταν το δόγμα Φρίντμαν τις προηγούμενες δεκαετίες. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς πως, την περασμένη χρονιά, ο Business Roundtable, ένας βιομηχανικός όμιλος που συμπεριλαμβάνει τους ηγέτες της Apple, της Amazon και της Walmart, άλλαξε τη «Δήλωση για τον Σκοπό μιας Επιχείρησης», αντικαθιστώντας μια φιλοσοφία έντονα επηρεασμένη από τις ιδέες του Φρίντμαν με μία που υπόσχεται «θεμελιώδη δέσμευση απέναντι σε όλους τους εταίρους (stakeholders) μας»: όχι μόνο τους μετόχους (shakeholders) αλλά όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, εργαζομένους, προμηθευτές, πελάτες καθώς και τις εμπλεκόμενες κοινότητες.

Κάποιοι παρατηρητές είδαν σε αυτή την κίνηση ένα σημείο καμπής όσον αφορά την εταιρική διακυβέρνηση. Και άλλοι, ένα κυνικό τέχνασμα δημόσιων σχέσεων. Μπορεί η κοινωνική ευθύνη να είναι της μόδας μεταξύ των CEO, η άβολη αλήθεια ωστόσο για όλους όσοι επιζητούν μια ηπιότερη εκδοχή του καπιταλισμού παραμένει πως, αν μία επιχείρηση δεν βγάζει κέρδη για τους «shakeholders» της, δύσκολα μπορεί να φροντίσει τους υπόλοιπους «stakeholders» της.