Η κουλτούρα των reality

^«Η τηλεόραση είναι μια εφεύρεση που σου επιτρέπει να διασκεδάζεις στο σαλόνι σου με ανθρώπους που δεν θα δεχόσουν ποτέ στο σπίτι σου» είπε κάποτε ο δημοσιογράφος – τηλεστάρ Ντέιβιντ Φροστ. Μπορεί ο Φροστ να είχε στο μυαλό του τη σειρά με τις συνεντεύξεις που πήρε από τον Νίξον, τότε που όλη η Αμερική είδε σε ζωντανή μετάδοση τους κόμπους ιδρώτα του προέδρου να τρέχουν από το μέτωπό του όταν στριμώχτηκε για το Γουοτεργκέιτ. Εν έτει 1999, τη χρονιά που το πρώτο Big Brother παίχτηκε στις ολλανδικές οθόνες, το στοίχημα δεν ήταν μόνο να διασκεδάζει κανείς με ανθρώπους που τον ενοχλούν, αλλά με ανθρώπους που ταυτίζεται. Το πραγματικό πρόβλημα προέκυψε όταν τα όρια μεταξύ των δύο άρχισαν να ξεθωριάζουν: όταν εθίζεσαι να παρακολουθείς συμπεριφορές που μοιάζουν εκπληκτικά με τη δική σου, συμπεριφορές που δεν θες ή δεν παραδέχεσαι πως έχεις βάλει ήδη μέσα στο σπίτι σου.

Στα 21 χρόνια που μεσολάβησαν από τότε, τα Big Brother όλης της γης, τα ριάλιτι που ήρθαν μετά, με σενάριο ή χωρίς, μετέτρεψαν το πρόβλημα σε προτέρημα: το hate-watch έγινε σχεδόν συνώνυμο με την επιτυχία τους. Και οι παραγωγοί κατάλαβαν πολύ γρήγορα ποια συνταγή πρέπει να ακολουθήσουν. Γαργαλούν τα κατώτερα ένστικτα των τηλεθεατών τους, διαλέγουν προσεκτικά τους παίκτες έναν έναν, ώστε αναπόφευκτα να κερδίσουν από τις συγκρούσεις τους. Ενίοτε τα όρια ξεπερνιούνται. Στο αμερικανικό Big Brother, στον κύκλο που προβλήθηκε το 2013, ένας συμμετέχοντας ζήτησε από συμπαίκτριά του κορεατικής καταγωγής να πάει να φτιάξει λίγο ρύζι. «Ανοιξε το αιδοίο σου», είπε το 2018 ένας άλλος παίκτης σε ένα από τα κορίτσια του σπιτιού σηκώνοντας την κουβέρτα που την κάλυπτε – κρατούσε στα χέρια του μια κουτάλα παγωτού. To 2007, στο Big Brother Celebrity της Βρετανίας, το μισό σπίτι αγανάκτησε όταν άκουσε το όνομα μιας ινδής συμμετέχουσας, γιατί δεν μπορούσε να το προφέρει καλά. Τη φώναζαν «η Ινδή», «η πριγκίπισσα» και «το σκυλί». Ενας από αυτούς δεν ήθελε να ακουμπά τα πράγματά του, γιατί «δεν ήξερε πού είχε βάλει τα χέρια της πριν». Το πιο γνωστό περιστατικό συνέβη στην Ισπανία: η Καρλότα Πράντο έμαθε πως βιάστηκε από την παραγωγή, που δεν έκανε τίποτα για να σταματήσει την επίθεση. Σεξισμός, ρατσισμός, κουλτούρα βιασμού – κατά κύριο λόγο, τις επιθέσεις, σε ζωντανή ροή, τις δέχονται οι γυναίκες.

Στην Ελλάδα. Ξημερώματα Κυριακής, 6 Σεπτεμβρίου 2020: ο Αντώνης, παίκτης του ελληνικού Big Brother, είχε ήδη περάσει έγκλειστος μία εβδομάδα. Είχε πια συνηθίσει τις κάμερες και τα μικρόφωνα. Εκείνες τις μικρές ώρες, μεταξύ ύπνου και ξύπνιου, πίστεψε πως κανείς δεν τον άκουγε. Δεν είχε, άρα, μεγάλη διάθεση να καμουφλάρει αυτό που ήθελε να πει για να μην τρομάξει το κοινό. Χρειάστηκαν μόνο λίγα δευτερόλεπτα, μόνο μία φράση. Οι γυναίκες, για τον Αντώνη, είναι δοχεία που χρησιμεύουν αποκλειστικά προς εναπόθεση σπέρματος. Κι αν διαφωνούν με τον ρόλο τους, τότε κάποιος θα τις αναγκάσει να τον αποδεχτούν, έστω και με το ζόρι. «Αλλιώς έχει βιασμό». Μπορεί να ήταν το πιο τρομακτικό, όμως δεν είναι το μόνο χυδαίο που είπε: στο εισαγωγικό του βίντεο είχε δηλώσει ότι δεν θα έκανε ποτέ παρέα με ομοφυλοφίλους γιατί «δεν του αρέσει να τρίβονται πάνω του», ενώ ξεκαθάρισε πως δεν υπολογίζει «τις χοντρές» για γυναίκες. Ακόμα πιο φρικτό; Από τους παίκτες που τον άκουσαν να απειλεί με βιασμό, δεν αντέδρασε κανείς.

Ορίστε ένας τύπος που κανείς δεν θα ήθελε να έχει στο σαλόνι του, τον έχει όμως συναντήσει πολλές φορές – στη δουλειά, στο φιλικό του περιβάλλον, στην οικογένειά του, στον καθρέφτη του. Σε κάθε συναπάντημα στην πραγματική ζωή, οι περισσότεροι από εκείνους που διαφωνούν με τη λογική του δοχείου κρατούν το στόμα τους κλειστό. Οι εκφράσεις που παραπέμπουν σε σεξουαλικές πράξεις χωρίς συναίνεση θεωρούνται συζήτηση «μεταξύ ανδρών», που δεν κρύβουν τίποτε παραπάνω από παραδοσιακή ματσίλα. Αυτή με τη σειρά της εξελίσσεται στην περίφημη τοξική αρρενωπότητα, μπολιάζοντας άνδρες που γεννιούνται και μεγαλώνουν συνηθίζοντας σε συγκεκριμένα «ανδρικά» μοτίβα συμπεριφοράς, που βασίζονται στην ανωτερότητα και στην επιβολή. Τα θύματα κατηγορούνται πως δεν κατανοούν την «πλάκα» ή πως «πήγαιναν γυρεύοντας»: τις φορές που η «πλάκα» μετατρέπεται σε μπούλινγκ με πικρές συνέπειες, όπως συνέβη με την αυτοκτονία του Βαγγέλη Γιακουμάκη, το πρόβλημα είναι η υπερευαισθησία. Τα θύματα πληρώνουν και την αντίσταση στην επιβολή, μια τέτοια ιστορία ήταν η δολοφονία της νεαρής Ελένης Τοπαλούδη. Και τις δύο φορές, ελάχιστοι ήταν εκείνοι που μίλησαν. Το άμεσο περιβάλλον είτε έπεσε από τα σύννεφα είτε προσπάθησε να σώσει τους υπευθύνους. Αν όμως η ματσίλα είναι τόσο ακίνδυνη, γιατί θρηνούμε κάθε τρεις και λίγο;

Η φράση του Αντώνη έγινε viral στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η πικρή αλήθεια όμως είναι πως, αν δεν είχε χρησιμοποιήσει τη λέξη – κλειδί, ίσως κανείς να μην είχε πάρει χαμπάρι τι ακριβώς είχε πει. Οσοι άλλωστε βλέπουν τον τρόπο που αποτυπώνεται το γυναικείο σώμα στα ριάλιτι που προβάλλονται αυτή τη στιγμή στην ελληνική τηλεόραση θα έλεγαν πως και οι ίδιες οι παραγωγές ξέρουν σε ποιο κοινό στοχεύουν – σε αυτό που αναπαράγει τη σιωπή, κρύβοντας τις ενοχές του. Αυτή η τακτική γύρισε μπούμερανγκ. Ποιοι ήταν εκείνοι που έφεραν τον Αντώνη προ των ευθυνών του; Οι ίδιοι που, μέσα στη νύχτα, παρακολουθούσαν Big Brother σε ζωντανή, αφιλτράριστη μετάδοση. Τηλεθεατές που δεν έπεσαν τυχαία πάνω στην εκπομπή την ώρα του ζάπινγκ, αλλά επέλεξαν να ανοίξουν τον υπολογιστή τους και να «κλικάρουν» στο αντίστοιχο εικονίδιο. Ηταν εντελώς συνειδητοποιημένοι στις εκπτώσεις που έκαναν.

Η παρέμβαση είναι πιο εύκολη όταν είναι διαδικτυακή και ενίοτε χρησιμεύει για να «καθαρίζει» συνειδήσεις. Τουλάχιστον για λίγες μέρες, όμως, αυτή η κινητοποίηση κατάφερε να ανοίξει μια συζήτηση που σπανίως γίνεται δημόσια. Εστω για λίγο, με φιγούρες σαν τον Αντώνη δεν θα διασκεδάζουμε και τόσο. Κι ας είναι πιο γνώριμες απ’ όσο θα έπρεπε.