Ηχοδύναμα

Φριτς Ράινερ: Οι πλήρεις ηχογραφήσεις στην Κολούμπια, SONY, 14CD

Το όνομά του είναι ταυτισμένο με τον τρόμο των μουσικών της ορχήστρας μπροστά σε έναν μαέστρο της παλιάς σχολής που έκανε τα πάντα για να πετύχει τον σκοπό του. Αυτός δεν ήταν άλλος παρά η τελειοποίηση των δυνατοτήτων της ορχήστρας του μέχρι να φτάσει στο σημείο που τίποτα πια να μην μπορεί να βελτιωθεί. Οποτε το θεωρούσε αναγκαίο, δηλαδή πολύ συχνά, οι μουσικοί του θα αντιμετώπιζαν φωνές, προσβολές, ειρωνείες, ενίοτε στυγνή τρομοκρατία. Οι ιστορίες από τις πρόβες του Φριτς Ράινερ παραμένουν θρυλικές ακόμα και σήμερα κι ας έχει περάσει μισός και πλέον αιώνας από τον θάνατό του. Ομως, όταν κατέληξε κάποτε στο Σικάγο και ανέλαβε τη Συμφωνική Ορχήστρα, πήρε στα χέρια του ένα ιστορικό αλλά σε υποχώρηση εκείνη την εποχή σύνολο και το μετέτρεψε γρήγορα σε μία από τις σημαντικότερες ορχήστρες του κόσμου. Η ανάμνηση της εκεί παρουσίας του παραμένει ακόμα και σήμερα εναργής και το όνομά του είναι ταυτισμένο με τη σπουδαία Ορχήστρα της πόλης. Η πρωτοποριακή τεχνολογικά RCA ηχογραφούσε μαζί του ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’50 και έκανε εκεί, παράλληλα με τη Βοστώνη και τον Μυνχ, κάποιες από τις πρώτες στερεοφωνικές ηχογραφήσεις στην ιστορία της δισκογραφίας που σήμερα θεωρούνται, δικαίως, ηχογραφήσεις απόλυτης αναφοράς σε όλα τα επίπεδα και έχουν τύχει σειράς επανεκδόσεων.

ΜΠΑΡΤΟΚ ΚΑΙ ΣΤΡΑΟΥΣ. Πριν όμως από αυτή την τελευταία περίοδο της ζωής του, ο μεγάλος ούγγρος μαέστρος, γεννημένος το 1888, είχε διαγράψει εξαιρετική τροχιά τόσο στην Ευρώπη των αρχών του 20ού αιώνα όσο και στην Αμερική. Από την πρώτη περίοδό του, την ευρωπαϊκή, σήμερα διασώζονται ελάχιστα ηχογραφημένα τεκμήρια (επέστρεψε στην ευρωπαϊκή μουσική σκηνή λίγο πριν από τον θάνατό του και άφησε πίσω του κάποιες ηχογραφήσεις με την DECCA). Ευτυχώς δεν συμβαίνει το ίδιο και με την πρώτη του περίοδο στις ΗΠΑ, όπου η αμερικανική Κολούμπια τον ηχογράφησε αρκετά συστηματικά, ιδίως στα χρόνια που πέρασε στο Πίτσμπουργκ – ορχήστρα την οποία επίσης ο Ράινερ ανανέωσε και καθιέρωσε ως μία από τις πιο σημαντικές στην άλλη όχθη του Ατλαντικού. Ο Ράινερ πήγε στις ΗΠΑ νωρίτερα από τους περισσότερους ευρωπαίους μαέστρους της γενιάς του: όχι πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά λίγο μετά το τέλος του Πρώτου, το 1922. Εφτασε εκεί με πολλά παράσημα: μαθητής του Μπάρτοκ, συνεργάτης του Ρίχαρντ Στράους και έχοντας δουλέψει σε πολύ μεγάλους μουσικούς θεσμούς της παλιάς αυτοκρατορικής Μεσευρώπης, όπως η Οπερα της Δρέσδης.

ΣΤΟ ΠΙΤΣΜΠΟΥΡΓΚ. Στην Αμερική η πρώτη του θητεία ήταν στο Σινσινάτι, από το 1922 μέχρι το 1931. Ομως εκείνη που τον καθιέρωσε στον Νέο Κόσμο ήταν η επόμενη, στο Πίτσμπουργκ, από το 1938 μέχρι το 1948. Το σύστημα με το οποίο λειτουργούν οι περισσότερες σημαντικές αμερικανικές ορχήστρες είναι βασισμένο σε ισχυρούς οικονομικά ιδιώτες που τις χρηματοδοτούν και έχουν τον πλήρη έλεγχό τους μέσα από τα διοικητικά τους συμβούλια. Το μοντέλο με το οποίο δούλευε ο Ράινερ, της απόλυτης δικτατορικής, συχνά ανελέητης εξουσίας, ταίριαζε όσο κανένα σε μία τέτοιου είδους δομή, όσο κι αν τρομοκρατούσε τους μουσικούς που βρίσκονταν υπό την απόλυτη εξουσία του ανήμποροι να αντιδράσουν σε οποιαδήποτε έκφρασή της. Παράλληλα, ως επικεφαλής του ορχηστρικού τμήματος του Ινστιτούτου Κέρτις στη Φιλαδέλφεια, διαμόρφωσε μία ολόκληρη γενιά αρχιμουσικών, μεταξύ των οποίων και ο Λέοναρντ Μπέρνσταϊν. Πολλοί εξ αυτών έχουν περιγράψει πώς δεινοπάθησαν στα μαθήματά του, αλλά και πόσο αυτά σφράγισαν τη σχέση τους με τη μουσική.

Στο Πίτσμπουργκ ο Ράινερ έκανε μεταξύ άλλων την πρώτη ηχογράφηση της Εκτης Συμφωνίας του Σοστακόβιτς. Αλλα σημεία αναφοράς είναι οι ηχογραφήσεις του στον Στράους, στον Μάλερ, τον Ραβέλ, τον Μπάρτοκ αλλά και τον Βάγκνερ ή τον Μπραμς, ενώ δεν λείπουν και έργα της κλασικής περιόδου – λίγος Μότσαρτ και, εξίσου λίγος, Μπετόβεν, που όμως αξίζει να τους ακούσει κανείς για να αντιληφθεί πόσο μπροστά ήταν ο Ράινερ από την εποχή του. Παράλληλα, οι ηχογραφήσεις του στα Βρανδεμβούργια Κοντσέρτα του Μπαχ γίνονται σε μία εποχή που αυτά παρέμεναν ακόμα ουσιαστικά αδιάφορα για τη μουσική βιομηχανία σε Αμερική και Ευρώπη – είναι από τις πρώτες που έγιναν ποτέ. Και είναι ευτύχημα ότι σήμερα, όλα αυτά που ηχογραφήθηκαν από την αμερικανική Κολούμπια για τις 78 στροφές, μπορεί να τα ακούσει κανείς με ήχο εξαιρετικά φροντισμένο από τους μηχανικούς της SONY, σε μία κορυφαία συλλογή.