«Ενας όχλος έσπαγε, {LF}άλλος πλιατσικολογούσε, {LF}ήταν απολύτως οργανωμένοι»

Στις 6 Σεπτεμβρίου του 1955, λίγο πριν πέσει η νύχτα, οι πέντε μεγάλοι δρόμοι που οδηγούσαν στην Πλατεία Ταξίμ πλημμύρισαν ξαφνικά από έναν μαινόμενο όχλο: Οπλισμένοι με τσεκούρια, ρόπαλα και σιδερένιους λοστούς, φώναζαν «Σπάστε, γκρεμίστε, ανάθεμα στους Γκιαούρηδες». Και το έκαναν πράξη. Χρειάστηκαν μόνο λίγα λεπτά για να φτάσουν στη Μεγάλη Οδό του Πέρα – τη σημερινή Ιστικλάλ – και να γράψουν μία από τις σκοτεινότερες  σελίδες στην ιστορία της Κωνσταντινούπολης. Κατά τη διάρκεια του Πογκρόμ, που συνεχίστηκε μέχρι τα ξημερώματα της 7ης Σεπτεμβρίου, 37 άνθρωποι δολοφονήθηκαν και εκατοντάδες γυναίκες έπεσαν θύματα βιασμού, 4.500 καταστήματα και 2.100 σπίτια λεηλατήθηκαν, εργοστάσια και ομογενειακά ιδρύματα καταστράφηκαν, ελληνικά νεκροταφεία συλήθηκαν, 71 εκκλησίες παραδόθηκαν στις φλόγες. Το κόστος των καταστροφών υπερέβη το ένα δισεκατομμύριο δολάρια, όμως η ζημιά για τον Ελληνισμό υπήρξε πολύ μεγαλύτερη: Αυτή η φοβερή νύχτα, η Νύχτα των Κρυστάλλων κατά των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, ήταν όπως απεδείχθη μια επίθεση οργανωμένη από τις μυστικές υπηρεσίες της Τουρκίας που εκτελέστηκε από κρατικούς και παρακρατικούς φορείς ως τμήμα ενός ευρύτερου σχεδίου, που είχε τεθεί σε εφαρμογή από χρόνια, για την εξόντωση των οικονομικά ακμαίων μειονοτήτων της πόλης. Οπως επισημαίνουν μιλώντας στα «ΝΕΑ» Κωνσταντινουπολίτες που έζησαν τα γεγονότα, όλα έγιναν με την ανοχή των μεγάλων δυνάμεων, καθώς οι ΗΠΑ ζήτησαν σύντομα να «κλείσει» το θέμα, ενώ καταλυτικός ρόλος αποδίδεται στη Μεγάλη Βρετανία η οποία συνέβαλε με τη στάση της στη δημιουργία των συνθηκών που οδήγησαν στα Σεπτεμβριανά: η «οργή του τουρκικού λαού» εξυπηρετούσε τη δεδομένη στιγμή τα συμφέροντά της στην Κύπρο.

Η αφορμή για το τρομερό πογκρόμ δόθηκε λίγες ώρες πριν από τη μεγάλη καταστροφή, όταν η εφημερίδα «Istanbul Ekspres» προκαλούσε αναταραχή με το πρωτοσέλιδό της: Το πατρικό του Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη είχε δεχτεί επίθεση με βόμβα, έγραφε, ενώ δημοσίευε φωτογραφίες του κτιρίου με ζημιές. Σύντομα θα αποκαλυπτόταν ότι η τοποθέτηση βόμβας στο σπίτι του Κεμάλ – μια προβοκάτσια των ειδικών υπηρεσιών όπως διαπιστώθηκε μετά τη σύλληψη των δραστών – έγινε ώρες μετά την εκτύπωση της εφημερίδας… Η Istanbul Ekspres προανήγγειλε δηλαδή μια είδηση που δεν είχε ακόμη συμβεί χρησιμοποιώντας μονταρισμένες φωτογραφίες.

Εξήντα πέντε χρόνια μετά, οι πληγές είναι ακόμη ανοικτές.  «Θυμάμαι τα πάντα πολύ έντονα, αυτά τα πράγματα δεν ξεχνιούνται ποτέ», λέει στα «ΝΕΑ» φανερά συγκινημένος ο 74χρονος Θεόφιλος Λυγκούρης, ο οποίος, παιδί τότε, έζησε με την οικογένειά του τη νύχτα της μεγάλης καταστροφής. Διατηρώντας ανθοπωλείο πάνω στη Μεγάλη Οδό του Πέρα, στην περίφημη Στοά Χρηστάκη, ο πατέρας του κ. Λυγκούρη, Χρυσόστομος, γέννημα θρέμμα Κωνσταντινουπολίτης, ζούσε στην καρδιά των γεγονότων. «Πολλοί Τούρκοι που διατηρούσαν στενούς δεσμούς με τους Ελληνες, τους έπιαναν την προηγουμένη και τους έλεγαν: «Αύριο μάζεψε νωρίς την οικογένεια στο σπίτι και φρόντισε να μη βγείτε έξω για κανέναν λόγο». Τέτοιες πληροφορίες είχαν φτάσει στα αυτιά του πατέρα μου, κανείς, όμως, δεν φανταζόταν αυτό που θα ακολουθούσε».

ΤΑΓΜΑΤΑ ΕΦΟΔΟΥ. Οπως έγινε γνωστό από κατοπινές ομολογίες, πριν από το πογκρόμ τα σπίτια των Ελλήνων είχαν προσημειωθεί. Το ίδιο και οι υπόλοιποι στόχοι: εκκλησίες, μειονοτικά ιδρύματα, ελληνικά καταστήματα. Περίπου 100.000 άνθρωποι είχαν μεταφερθεί από τα βάθη της Ανατολίας, με φορτηγά και πλοιάρια και οργανώνονταν σε τάγματα εφόδου 40-50 ατόμων με επικεφαλής έναν καθοδηγητή. «Θυμάμαι πως μέρες πριν ήμουν σε ένα πάρκο με τη γιαγιά μου η οποία αναφώνησε: “Πολλές αγριόφατσες μαζευτήκανε εδώ τώρα τελευταία. Σε καλό να μας βγει”», διηγείται ο κ. Λυγκούρης. Και συνεχίζει:  «Επειδή το ανθοπωλείο ήταν ανοιχτό τις Κυριακές, ο πατέρας μου είχε τη συνήθεια να δίνει ρεπό στον εαυτό του τις Τρίτες. Εκείνο το απόγευμα, λοιπόν, Τρίτη 6 Σεπτεμβρίου, μας είχε πάει στον κινηματογράφο. Η είσοδός του ήταν σε ένα στενάκι της Ιστικλάλ που οδηγούσε στο Ζωγράφειο Λύκειο και στο ελληνικό προξενείο. Τελειώνοντας η προβολή και βγαίνοντας έξω βλέπουμε παραταγμένο στρατό. Παραξενευτήκαμε. Δεν προλάβαμε να στρίψουμε στην Ιστικλάλ, όταν ξαφνικά πέφτουμε σε έναν όχλο που ανέβαινε φωνάζοντας: «Βάλανε βόμβα στο σπίτι του πατερούλη μας», «Δολοφόνοι», «Διχοτόμηση ή θάνατος». Κρατούσαν εφημερίδες που έδειχναν φωτογραφίες από το βομβαρδισμένο σπίτι του Κεμάλ, ήταν εξαγριωμένοι. Τότε καταλάβαμε ότι κάτι κακό θα συμβεί. Τρομοκρατημένοι μπήκαμε στη στοά Χρηστάκη, στο σημερινό Çiçek Pasajı, για να φτάσουμε στο μαγαζί», διηγείται ο κ. Λυγκούρης. «Ο πατέρας μου είχε δύο υπαλλήλους Λαζούς, δηλαδή Ποντίους που είχαν εξισλαμισθεί, και τους έδωσε οδηγίες: Βάλτε την τουρκική σημαία έξω από το μαγαζί και προσπαθήστε να το σώσετε. Κι εμείς τρομαγμένοι, μέσα από παρασόκακα, με σκυφτό το κεφάλι, προσπαθώντας να μη φαινόμαστε, φτάσαμε στο σπίτι μας, στη λεωφόρο Ταρλάμπασι».

Ακολούθησε μια εφιαλτική νύχτα. «Κανείς δεν κοιμήθηκε. Εγώ βγήκα στο μπαλκόνι και κοιτούσα όσα συνέβαιναν. Η πολυκατοικία βρισκόταν σε διασταύρωση. Στη μία γωνία ήταν ένα αστυνομικό τμήμα και στις άλλες ένα ελληνικό ζαχαροπλαστείο και ένα μπακάλικο. Ενας όχλος οπλισμένος με μεγάλα καδρόνια, έσπαγε τις βιτρίνες και προχωρούσε στο επόμενο κατάστημα. Επειτα ακολουθούσε άλλη ομάδα που έμπαινε μέσα και πλιατσικολογούσε. Ηταν απολύτως οργανωμένοι». Το χάος συνεχίστηκε τη νύχτα. Στα προάστια εκτός από τις λεηλασίες και τις καταστροφές έγιναν δολοφονίες και βιασμοί γυναικών. Αλλόφρονες Ελληνες και Αρμένιοι προσπαθούσαν να σώσουν τις περιουσίες τους και έβλεπαν τα ιερά τους να βεβηλώνονται. Κάποιοι κρύφτηκαν σε σπίτια τούρκων γειτόνων. Μέχρι που στην πόλη κηρύχτηκε στρατιωτικός νόμος και απαγόρευση κυκλοφορίας. Η καταστροφή είχε συντελεστεί.

ΤΑ ΑΠΟΜΕΙΝΑΡΙΑ. «Τα μεσάνυχτα ήρθε ένα από τα παιδιά του καταστήματος. “Δεν μπορέσαμε να το σώσουμε”, είπε. Ήταν η πρώτη φορά που είδα τον πατέρα μου να κλαίει. Την επομένη, πρωί πρωί κατεβήκαμε στην αγορά. Το ανθοπωλείο βρισκόταν στο πιο κεντρικό σημείο, απέναντι από το Γαλατά Σαράι και το πίσω μέρος της στοάς έβγαινε στο Μπαλούκ Παζάρ, δηλαδή στην αγορά των ψαριών. Δεν θα ξεχάσω ό,τι αντικρίσαμε. Για να φτάσουμε εκεί, βουτούσα μέχρι το γόνατο σε ένα στρώμα με τα απομεινάρια της καταστροφικής μανίας: Υφάσματα, λάδια, τυριά, ανάμεικτα, κατεστραμμένα αντικείμενα. Στο μαγαζί ήταν όλα σπασμένα, βάζα, βιτρίνες, ακόμη και τις κορδέλες είχαν κόψει. Καθόταν χάμω ο πατέρας μου περίλυπος, όταν τον ειίδε ένας φίλος του Τούρκος, οδηγός στο αμερικάνικο προξενείο. «Ελα του είπε να σε πάω μια βόλτα, έχω το τζιπ με διπλωματικές πινακίδες. Ξεκινάμε τότε όλοι μαζί και πάμε στο ελληνικό νεκροταφείο στο Σισλί. Απίστευτες εικόνες. Απέναντι από το νεκροταφείο υπήρχε ένα συνεργείο επισκευής των τραμ της Κωνσταντινούπολης. Είχαν βγάλει τους τεράστιους προβολείς από τα τραμ και τους είχαν στρέψει προς το νεκροταφείο ώστε να βλέπουν τη νύχτα για να λεηλατούν. Περιηγήθηκαμε σε ένα θλιβερό θέαμα: Είχαν σπάσει όλους τους οικογενειακούς τάφους, όλους τους σταυρούς από τα μνήματα, τα οστεοφυλάκια κάπνιζαν ακόμη καθώς είχαν βάλει φωτιά στα κασελάκια και είχαν παίξει ποδόσφαιρο με τις νεκροκεφαλές, οι οποίες ήταν διάσπαρτες παντού. Από ένα οικογενειακό μνήμα είχαν ξεθάψει ένα μεταλλικό φέρετρο και δεν θα ξεχάσω ποτέ πως είχαν κάνει τουλάχιστον δέκα μαχαιριές στον τσίγκο. Ηταν τραγικό», συνεχίζει ο κ. Λυγκούρης.

Οπως και τα χρόνια που ακολούθησαν.  Η περίπτωση της οικογένειάς του είναι ενδεικτική της μοίρας των Ελλήνων της Πόλης. «Μετά από όλα αυτά ο πατέρας πήρε τις οικονομίες του και ήρθε  στην Αθήνα για να διερευνήσει αν μπορεί να ξεκινήσει κάτι εδώ», λέει. Η Ελλάδα του 1955 ήταν μάλλον αφιλόξενη και γύρισε γρήγορα πίσω. Ξανάνοιξε το ανθοπωλείο και η οικογένεια έζησε στην Πόλη μέχρι τις απελάσεις του ’64. «Κάθε μέρα παίρναμε την εφημερίδα για να διαβάσουμε τα 100-150 νέα ονόματα όσων επρόκειτο να απελαθούν. Ο πατέρας μου ήταν ένας από τους 7.000 Ρωμιούς της Πόλης που είχαν ελληνικό διαβατήριο και ένας από τους πρώτους απελαθέντες τον Ιούνιο του 1964. Εφυγε με δύο βαλίτσες στα χέρια ενώ τον είχαν υποχρεώσει να υπογράψει ότι είχε προβεί σε βλαβερές πράξεις κατά του τουρκισμού. Οι υπόλοιποι τον ακολουθήσαμε σχεδόν τρεις μήνες αργότερα αφήνοντας τα πάντα πίσω», καταλήγει ο κ. Λυγκούρης.