Η ασφάλεια και ο φόβος

Η έννοια της ασφάλειας φαντάζει ταυτόχρονα κοινότοπη και κυρίαρχη. Τη συναντάμε στη δημόσια σφαίρα σε ένα πλήθος από παραλλαγές, πέραν των κλασικών που αφορούν τις διακρατικές σχέσεις ή τη δημόσια τάξη. Για παράδειγμα, μιλάμε για ενεργειακή ασφάλεια ή ακόμη και για διατροφική ασφάλεια. Και σε όλες τις περιπτώσεις την αντιμετωπίζουμε λίγο-πολύ με τον ίδιο τρόπο: ως την προστασία έναντι κινδύνων.

Ωστόσο, όπως έδειξε ο Frédéric Gros στην επισκόπηση που έκανε στο βιβλίο του «Η αρχή της ασφάλειας» (Le principe sécurité, Παρίσι, 2013), η έννοια της ασφάλειας δεν είχε πάντα αυτή την περιοριστική σημασία. Για την ακρίβεια, σε μια διαδρομή που από τους στωικούς καταλήγει στους φιλοσόφους του κοινωνικού συμβολαίου στη νεωτερικότητα, η έννοια της ασφάλειας / securitas είχε μια αρκετά πιο περιεκτική σημασία, πολύ πέραν της αποφυγής κινδύνων, με σημασιοδοτήσεις που ξεκινούσαν από τη γαλήνη και την αταραξία που φέρνει η αυθεντική σοφία και κατέληγαν στη συλλογική ευημερία, την κοινωνική ισότητα και τη δικαιοσύνη.

Ομως, είναι προφανές ότι στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας η έννοια της ασφάλειας παραπέμπει περισσότερο στη διαχείριση κινδύνων παρά σε οποιοδήποτε αίτημα ευημερίας. Σε μεγάλο βαθμό η υπόσχεση της ασφάλειας έχει υποκαταστήσει άλλες πολιτικές υποσχέσεις ή δεσμεύσεις που μπορεί να αφορούσαν την κοινωνική αναδιανομή ή μια καλύτερη ποιότητα κοινωνικότητας.

Μάλιστα, θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι στην ιστορική εξέλιξη που οδηγεί από τις υποσχέσεις αναδιανομής και δικαιοσύνης στην κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού ως αναπόδραστου ιστορικού ορίζοντα, η έννοια της ασφάλειας παίζει κυρίαρχο ρόλο, πάντα όμως σε συνάρτηση με τους φόβους που δικαιολογούν την επίκλησή της. Σε αυτή τη διαδρομή θα συναντήσουμε πρώτα την εγκληματικότητα, ιδιαίτερα προσφιλές θέμα στις δεκαετίες του 1980 και του 1990, όταν η υπόσχεση «νόμου και τάξης» και «ασφαλών δρόμων» ήταν ένα από τα βασικά συνθήματα του ανερχόμενου νεοφιλελευθερισμού. Επειτα και για αρκετό καιρό στο προσκήνιο θα είναι η απειλή της τρομοκρατίας, με συμβολική συμπύκνωση της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 και τον παροξυσμό «έκτακτων μέτρων» που άφησε ως ενεργή κληρονομιά ένα χωρίς προηγούμενο κύμα περιορισμού δικαιωμάτων και κατοχύρωσης ενός εκτεταμένου μηχανισμού επιτήρησης και παρακολούθησης. Και λίγο αργότερα, στον συνδυασμό ανάμεσα στην απειλή των πανδημιών (που ήδη από τη δεκαετία του 2000 είναι στο προσκήνιο) και την απειλή τρομοκρατικών ενεργειών με χρήση βιολογικών παραγόντων, θα έχουμε την εμφάνιση της βιο-ασφάλειας.

Ολα αυτά συνδυάστηκαν με τη διάχυτη αίσθηση ότι οι κοινωνίες μας ολοένα και περισσότερο μετασχηματίζονται σε κοινωνίες της διακινδύνευσης, κοινωνίες που αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη επίγνωση ότι πλευρές αυτού που θεώρησαν ευημερία, από την πυρηνική ενέργεια και τη μεγάλη βιομηχανία μέχρι τα βιομηχανικά διατροφικά προϊόντα, εμπεριέχουν πραγματικούς κινδύνους. Προσθέστε και τον τρόπο με τον οποίο οι «αγορές» σε μεγάλο βαθμό στηρίζονται στη διαρκή εκτίμηση του κινδύνου, του «ρίσκου» μιας επένδυσης, και η εικόνα συμπληρώνεται.

ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ. Ομως, χρειάζεται να δούμε πιο προσεκτικά τη λειτουργία του φόβου. Γιατί είναι σαφές ότι σε κοινωνίες που η μέγιστη υπόσχεσή τους μπορεί να είναι αυτή της ασφάλειας, τότε έχει μεγάλη σημασία οι φόβοι να είναι ενεργοί και να αναπαράγονται. Διαφορετικά, η υπόσχεση της ασφάλειας αποκτά μικρότερη σημασία και υπάρχει ο κίνδυνος να επανέλθουν στο προσκήνιο άλλες απαιτήσεις που να επικεντρώνουν περισσότερο στην ένταση της κοινωνικής ανισότητας και επισφάλειας.

Από ένα σημείο και πέρα αυτό εξηγεί τη διάχυση του φόβου και τον τρόπο που ταυτόχρονα διευκολύνει όχι μόνο τον κυρίαρχο λόγο, προσφέροντάς του ένα πάντα πρόσφορο νομιμοποιητικό σχήμα, όσο και τα ίδια τα εξατομικευμένα και κατακερματισμένα υποκείμενα που παραδομένα σε ένα παραλυτικό αίσθημα πανικού αντλούν ένα φαντασιακό αίσθημα ασφάλειας από την εικόνα μιας παροχής προστασίας από το κράτος, ακόμη και εάν η θεμελιώδης επισφάλειά τους εντείνεται.

Και αυτό είναι και το πρόβλημα με τη διάχυση του φόβου. Ο εξατομικευμένος φόβος λειτουργεί διαλυτικά για οποιοδήποτε αίσθημα αλληλεγγύης, ιδίως όταν καταλήγει να είναι και ένας διαρκής φόβος για τον άλλο, είτε τον ξένο (στοιχείο έντονο όταν η έμφαση είναι στην τρομοκρατία ή εγκληματικότητα) είτε τον οποιοδήποτε άλλο (π.χ. στη διάρκεια μιας επιδημίας). Μόνο που αυτό διαμορφώνει συνθήκη καταστατικά αντίθετη στη συλλογική διεκδίκηση, αγωνιστικότητα και ελπίδα. Κάτι που εξηγεί γιατί κοινωνικά κινήματα και πολιτικά ρεύματα που εγγράφονται στον ορίζοντα της κοινωνικής χειραφέτησης θα πρέπει να έχουν μια πιο κριτική προσέγγιση από το να επενδύουν και αυτά σε μια πολιτική του φόβου ως αντιπολιτευτική τακτική.